اریکسون، روان‌شناس و نظریه‌پرداز معروف رشد، بازی را وسیله‌ای می‌دانست که کودکان خردسال از طریق آن از خود و دنیای اجتماعی خویش آگاه می‌شوند. بازی به کودک امکان می‌دهد مهارت‌های جدید را با خطر کمِ شکست و انتقاد امتحان کند و در یک «جامعه کوچک» همکاری، نقش‌پذیری و حل مسئله را تمرین نماید.

در آموزه‌های اسلامی نیز بازی جایگاه ویژه‌ای دارد. روایت معروف از امام صادق (ع) می‌فرماید: «طفل تا هفت سال باید بازی کند» و در روایات دیگر آمده: «فرزندت را رها کن تا هفت سال بازی کند». این تأکید نشان می‌دهد که هفت سال اول (به‌ویژه ۲ تا ۶ سالگی) دوران سیادت و بازی است؛ نه فشار آموزشی سنگین یا محدودیت افراطی. بازی در این دوره، شخصیت کودک را می‌سازد، انرژی او را به‌صورت سالم تخلیه می‌کند و پایه اعتمادبه‌نفس و خلاقیت را تقویت می‌نماید.

چرا بازی برای رشد کودک حیاتی است؟

بازی چهار کارکرد اصلی در رشد کودک دارد:

۱. رشد شناختی و خلاقیت

بازی، آزمایشگاه ذهن کودک است. کودک در بازی:

👈🏻 تخیل کرده و سناریو می‌سازد
👈🏻 حل مسئله می‌کند
👈🏻 علت و معلول را می‌شناسد
👈🏻 و زبان، داستان‌پردازی و تفکر نمادین را تقویت می‌کند.

کودکی که فرصت بازی آزاد دارد، ذهنی انعطاف‌پذیرتر و خلاق‌تر خواهد داشت.

۲. رشد هیجانی و تنظیم احساسات

کودک احساساتی را که هنوز توان بیان کلامی کامل ندارد، در بازی تخلیه می‌کند:

◾ ترس       ◾ خشم        ◾ حسادت        ◾ نیاز به قدرت یا امنیت

بازی به کودک کمک می‌کند هیجان‌هایش را بشناسد، کنترل کند و به شکل سالم ابراز نماید.

۳. رشد اجتماعی و اخلاقی

در بازی‌های گروهی کودک می‌آموزد:

👈🏻 رعایت نوبت
👈🏻پذیرش قانون
👈🏻 مذاکره و حل تعارض
👈🏻تحمل شکست
👈🏻 و همکاری کند

بازی، یک مدرسه کوچک آموزش زندگی اجتماعی است.

۴. رشد جسمی و مهارتی

بازی‌های حرکتی باعث:

👈🏻 تقویت تعادل، هماهنگی و قدرت عضلانی
👈🏻 افزایش اعتمادبه‌نفس بدنی
👈🏻 و رشد مهارت‌های ظریف دست و انگشتان می‌شود.

نقش طلایی والد در بازی

بازی مشترک والد و کودک، فقط برای سرگرمی نیست؛ بلکه فرصتی ارزشمند برای تقویت مهارت‌های اجتماعی و عاطفی کودک است. وقتی والد در بازی با کودک همراه می‌شود و خودش را با دنیای کودک هماهنگ می‌کند، رابطه‌ای صمیمی، امن و قابل اعتماد میان آن‌ها شکل می‌گیرد.

همچنین پژوهش‌ها نشان می‌دهند نوع بازی و همراهی والد با کودک می‌تواند با رشد مهارت‌های اجتماعی او ارتباط داشته باشد.  برخی مطالعات نشان داده است، بازی و تعامل پدر با پسر و مادر با دختر، ارتباط زیادی با رشد شایستگی‌های اجتماعی آن‌ها دارد.

اما اصل مهم، حضور فعال و شاد والد در بازی است.

«با فرزندتان هم‌بازی باشید. پدری که اولین رفیق فرزندش نباشد، بچه‌اش را باخته است. وقتی با فرزندت بازی کردی با تو صمیمی می‌شود. وقتی با تو صمیمی شد به تو اعتماد می‌کند.» (حائری شیرازی، راه رشد، ج دوم، ص ۱۸۰ و ۱۴۲)

بازی صمیمیت می‌سازد؛ صمیمیت اعتماد می‌آورد و اعتماد زمینه تربیت را فراهم می‌کند. اگر می‌خواهید تربیت پذیرفته شود، ابتدا پیوند بسازید.

پیامبر اکرم (ص) با آن جایگاه بلند الهی، در این زمینه الگویی عملی بودند؛ با کودکان بازی می‌کردند، امام حسن و امام حسین (ع) را سوار می‌کردند، ادای شتر درمی‌آوردند و می‌فرمودند: «شتر شما چه شتر خوبی است و شما چه سواران خوبی هستید!».

این بازی‌ها نه تنها شادی می‌آفرید، بلکه شخصیت‌بخشی می‌کرد، ترس از دیگران را از بین می‌برد و کودک را از بت‌پرستی مردم (ترس بی‌جا از قضاوت دیگران) حفظ می‌نمود.

محرومیت کودک از بازی موجب:

  ❌ کاهش خلاقیت
  ❌ افزایش اضطراب و بی‌قراری
  ❌ ضعیف شدن مهارت‌های اجتماعی
  ❌ افزایش وابستگی به موبایل و فضای مجازی
  ❌ و محروم شدن از تخلیه هیجانی سالم می‌گردد.

توصیه‌های کاربردی برای والدین

✔ روزانه حداقل ۱۵–۲۰ دقیقه بازی مشترک والد ـ کودک داشته باشید و بدون حواس‌پرتی (موبایل، کار) با کودک بازی کنید.
✔ اجازه دهید کودک بازی را هدایت کند، نه شما.بگذارید کودک انتخاب کند چه بازی کند، چه نقشی داشته باشد و داستان چگونه پیش برود.
✔ اسباب‌بازی‌های ساده (لگو، خمیربازی، عروسک، ماشین، توپ) فراهم کنید. وسایل ساده ارزشمندتر از اسباب‌بازی‌های پیچیده‌اند.
✔ گل و خاک تمیز، آب و ظروف پلاستیکی برای ریختن و پاشیدن مهیا کنید. پیامبر اسلام می‌فرمایند: خاک، تفریحگاه کودکان است. (إنَّ التُّرابَ رَبيعُ الصِّبيانِ)
✔ بازی‌های حرکتی و فضای باز را جدی بگیرید. بیرون رفتن به پارک، بازی با شن و خاک، آب‌پاشی در روزهای گرم؛ این‌ها نیاز به کاوش حسی را ارضا می‌کند.
✔ بازی‌های نقش‌محور را حمایت کنید؛ خانه‌بازی، دکتربازی، مغازه‌بازی؛ این‌ها به کودک کمک می‌کند نقش‌های اجتماعی را تمرین کند.
✔ تعادل برقرار کنید. بازی نباید به معنای بی‌نظمی کامل باشد؛ چارچوب‌های ساده (مثل جمع کردن اسباب‌بازی بعد از بازی) بگذارید، اما بدون فشار.
✔ گاهی خودتان وارد نقش کودک شوید. اگر کودک می‌گوید «تو بچه باش، من مامان»، همراه شوید. این جابه‌جایی نقش، هم لذت‌بخش است و هم به شما فرصت می‌دهد ببینید کودک چگونه رفتارهای بزرگسالان را در ذهن خود بازسازی می‌کند.
✔ فرصت بازی با همسالان را فراهم کنید. کودک در این بازی‌ها مهارت‌هایی مانند نوبت گرفتن، همکاری، مذاکره، حل اختلاف و کنار آمدن با دیگران را یاد می‌گیرد.
✔ تا جایی که امکان دارد آشنایی کودک با بازی‌های دیجیتالی را به تاخیر بیندازید.

بازی با بچه‌ها به آن‌ها شخصیت می‌دهد. بازی‌ای که در آن نشاط باشد، اما لغو نباشد، جمع بین دو ظریف است. گاهی بازی، افسارگسیختگی است. تفریح رسول اکرم با بچه‌ها منتهای شخصیت‌بخشی و روح‌دهی به آن‌هاست. ایشان با بازی، بچه‌ها را با خود به عالم بالا می‌بردند. (حائری شیرازی، تربیت دینی کودک، ص ۲۰۴)

منابع:
حائری شیرازی، راه رشد، ج دوم، ص ۱۸۰ و ۱۴۲
حائری شیرازی، راه رشد، ج سوم، ص ۷۹ و ۱۱۷
حائری شیرازی، تربیت دینی کودک، ص ۲۰۴
لورا برک، روانشناسی رشد، ص ۵۳۱ و ۵۴۸