اینفلوئنسرها و اثرگذاری پنهان آن‌ها(2)

مخاطره اول: مقایسه اجتماعی مخرب

اینفلوئنسرها -به‌ویژه در حوزه‌های مد، زیبایی و تناسب اندام- اغلب با استفاده از فیلترهای دیجیتال، نورپردازی حرفه‌ای، زوایای خاص فیلمبرداری، ویرایش تصاویر با نرم‌افزارهای پیشرفته و در مواردی جراحی‌های زیبایی پرهزینه، تصویری غیرواقعی و عملاً دست‌نیافتنی از بدن و چهره خود ارائه می‌دهند. نوجوان -به‌ویژه دختران نوجوان- این تصاویر را واقعی و قابل دستیابی می‌پندارد و وقتی بدن خود را با آن استانداردهای ساختگی مقایسه می‌کند، دچار نارضایتی عمیق از ظاهر خود می‌شود.

پیامدهای این نارضایتی می‌تواند بسیار جدی باشد؛ روی آوردن به رژیم‌های غذایی سخت و خطرناک، استفاده از مکمل‌ها و داروهای تأییدنشده و در موارد حاد، زمینه‌سازی برای اختلالات خوردن مانند بی‌اشتهایی عصبی یا پرخوری عصبی.

برای مثال، نوجوانی که با وجود وزن کاملاً سالم و طبیعی، بعد از دنبال کردن یک اینفلوئنسر فیتنس که روزانه تصاویر بدن عضلانی و بی‌نقص خود را منتشر می‌کند، احساس چاقی و تنفر از بدن خود پیدا می‌کند و مخفیانه به رژیم‌های افراطی روی می‌آورد که آسیب‌های فراوانی خواهد داشت.

اینفلوئنسرها، در تحلیل نهایی، ماشین‌های بازاریابی هستند. هر پست، هر استوری، هر ویدیو و هر لحظه از زندگی به نمایش درآمده می‌تواند حاوی یک تبلیغ پنهان یا آشکار باشد؛ از کرم صورت، لباس و عطر گرفته تا گوشی موبایل، ماشین، مقصد سفر و حتی سبک خاصی از زندگی.

نوجوان به تدریج به این باور می‌رسد که ارزشمندی فردی با داشتن گره خورده است؛ داشتن برند خاص، گوشی خاص، لباس خاص، ماشین خاص و… . این چرخه مصرف هرگز پایان نمی‌یابد، زیرا به محض خرید یک محصول، محصول جدیدتری جای آن را می‌گیرد که اینفلوئنسر آن را ضروری معرفی می‌کند.

نتیجه عملی این باور، فشار مداوم بر والدین برای خرید محصولات گران‌قیمت و غیرضروری، یا پس‌انداز کردن وسواس‌گونه پول توجیبی برای خرید کالاهایی است که نوجوان صرفاً به دلیل تبلیغ اینفلوئنسر به آن‌ها تمایل پیدا کرده و نه به دلیل نیاز واقعی! تحقیقات نشان می‌دهد که نوجوانان به طور متوسط سالانه میلیون‌ها تومان صرف خرید محصولاتی می‌کنند که از طریق اینفلوئنسرها به آن‌ها معرفی شده است.

بسیاری از اینفلوئنسرها محصولات بی‌کیفیت، ناایمن و یا کاملاً تقلبی را تبلیغ می‌کنند؛ صرفاً به این دلیل که برای این کار پول گرفته‌اند، بدون آنکه از کیفیت، ایمنی و یا حتی واقعی بودن آن محصول اطلاعی داشته باشند. در برخی کشورها، قوانین سختگیرانه‌ای برای شفاف‌سازی تبلیغات در شبکه‌های اجتماعی وضع شده است (مثلاً الزام به درج عبارت تبلیغات یا همکاری تجاری)، اما در فضای مجازی فارسی‌زبان، این نظارت‌ها اغلب وجود ندارد و یا بسیار ضعیف است.

نتیجه این خلأ قانونی و نظارتی آن است که نوجوان نه فقط پول خود را از دست می‌دهد، بلکه ممکن است سلامت جسمی خود را نیز به خطر بیندازد.

برای مثال، اینفلوئنسری که یک قرص لاغری معجزه‌آسا یا مکمل افزایش قد را با آب و تاب تبلیغ می‌کند، بدون آنکه به عوارض خطرناک آن -که می‌تواند شامل آسیب کبدی، اختلالات هورمونی و یا مشکلات قلبی باشد- اشاره کند! یا اینفلوئنسری که یک دوره آموزشی گران‌قیمت با وعده کسب درآمد نجومی در یک ماه می‌فروشد، در حالی که محتوای آن عملاً بی‌ارزش یا کپی‌شده از منابع رایگان اینترنتی است!

اینفلوئنسرها اغلب -آگاهانه یا ناآگاهانه- ارزش‌هایی را ترویج می‌کنند که می‌تواند با ارزش‌های خانوادگی، فرهنگی و دینی ما در تضاد باشد. فردگرایی افراطی (فقط خودت مهم هستی)، موفقیت به هر قیمت (هدف، وسیله را توجیه می‌کند)، لذت‌گرایی و مصرف‌گرایی (تو لایق بهترین‌هایی، همین الان بخر)، سطحی‌نگری و ظاهرگرایی (ارزش تو به تعداد فالوورها و لایک‌هایت است) و شهرت‌طلبی (فقط وقتی دیده شوی وجود داری).

این‌ها ارزش‌هایی هستند که به طور پیوسته و نامحسوس از طریق محتوای بسیاری از اینفلوئنسرها به مخاطب نوجوان منتقل می‌شود. خطر اصلی در اینجاست که نوجوان این ارزش‌ها را نه از طریق آموزش مستقیم -که معمولاً در برابر آن مقاومت نشان می‌دهد- بلکه از طریق مشاهده مکرر یک سبک زندگی جذاب دریافت می‌کند.

او نمی‌شنود که: «خودخواه باش»، اما می‌بیند که اینفلوئنسر محبوبش چطور همه تصمیم‌هایش را حول محور خواسته‌های شخصی خودش می‌چیند. به تدریج، نظام ارزشی نوجوان با آنچه در صفحه نمایش می‌بیند هماهنگ می‌شود، نه با آنچه در خانواده و جامعه به او آموخته شده است.

اینفلوئنسر طوری ارتباط برقرار می‌کند که گویی دوست صمیمی، خواهر یا برادر بزرگ‌تر و یا حتی مربی زندگی مخاطب است. اما حقیقت این است که این یک رابطه کاملاً یک‌طرفه و حساب‌شده است. اینفلوئنسر مخاطب را نمی‌شناسد؛ نام او، داستان زندگی‌اش، مشکلاتش و رنج‌هایش را نمی‌داند. اما مخاطب، از آن سو، احساس می‌کند اینفلوئنسر را عمیقاً می‌شناسد؛ می‌داند صبحانه چه می‌خورد، کجا خرید می‌کند، با چه کسی دوست است، چه کتابی می‌خواند و حتی شب‌ها چه ساعتی می‌خوابد.

این شناخت یک‌طرفه، به تدریج به وابستگی عاطفی منجر می‌شود. نوجوان برای تأیید گرفتن از اینفلوئنسر -حتی به شکل یک لایک یا پاسخ کوتاه به کامنت- لحظه‌شماری می‌کند. غیاب اینفلوئنسر (اگر برای مدتی پست نگذارد) می‌تواند برایش اضطراب‌آور باشد. حال خوب او در طول روز، ممکن است به این وابسته شود که آیا اینفلوئنسر محبوبش استوری جدید گذاشته یا به پیام او پاسخ داده است.

این الگوی وابستگی یک‌طرفه، از منظر روان‌شناختی، بسیار شبیه به پویایی روابط ناسالم است که در آن یک طرف تمام سرمایه عاطفی خود را صرف کسی می‌کند که اساساً از وجود او بی‌خبر است!

برخی اینفلوئنسرها برای جلب توجه، افزایش بازدید و متمایز شدن از رقبا، دست به رفتارهای خطرناک، تکان‌دهنده یا مرزشکنی می‌زنند؛ چالش‌های فیزیکی پرخطر که می‌تواند به آسیب جدی بدنی منجر شود، مصرف مواد مخدر یا نوشیدنی‌های الکلی که به شکلی جالب و سرگرم‌کننده به تصویر کشیده می‌شود، رانندگی با سرعت‌های سرسام‌آور در خیابان‌های عمومی و یا شوخی‌های آسیب‌زا با دوستان و عابران که «پرانک» نامیده می‌شود.

نوجوانی که این رفتارها را به طور مکرر و در قالبی جذاب و هیجان‌انگیز تماشا می‌کند، به تدریج آن‌ها را عادی، باحال و قابل قبول تلقی می‌کند. آستانه خطرپذیری او بالا می‌رود و ممکن است برای تجربه همان هیجان، یا برای جلب توجه هم‌سالان، وسوسه شود که این رفتارها را در دنیای واقعی تقلید کند.

تراژدی‌های متعددی در سراسر جهان ثبت شده که در آن‌ها نوجوانان با تقلید از چالش‌های خطرناک تیک‌تاک یا اینستاگرام، دچار آسیب‌های جسمی جدی، معلولیت دائمی و یا حتی مرگ شده‌اند!

برخی اینفلوئنسرها از نفوذ و اعتماد ایجادشده برای اهداف بسیار خطرناک‌تری سوءاستفاده می‌کنند! برقراری ارتباط خصوصی با نوجوانان از طریق دایرکت یا پیام‌رسان‌ها، درخواست عکس‌های شخصی یا اطلاعات خصوصی، وعده‌های دروغین همکاری، اسپانسر شدن یا معروف شدن و در موارد حاد، فریب برای ملاقات حضوری.

نوجوانی که به اینفلوئنسر اعتماد کامل دارد، ممکن است به راحتی اطلاعات شخصی خود را فاش کند و عکس‌های خصوصی ارسال کند.

این مخاطره به‌ویژه برای نوجوانانی که در دنیای واقعی احساس تنهایی، طردشدگی یا کمبود توجه می‌کنند، بسیار جدی‌تر است، زیرا آن‌ها گرسنه‌ترین طعمه‌ها برای این نوع سوءاستفاده‌های عاطفی و امنیتی هستند!

راهکار اول: گفت‌وگوی فعال و غیر قضاوتی

برخی پرسش‌های مفید برای شروع گفت‌وگو با فرزندتان:

راهکار دوم: آموزش تشخیص صمیمیت مصنوعی و تبلیغات پنهان

برای تشخیص تبلیغات پنهان، سه سؤال طلایی را به او یاد دهید:

راهکار سوم: تنظیم الگوریتم به نفع فرزند، نه علیه او

راهکار چهارم: تقویت هویت واقعی و روابط انسانی

چند اقدام عملی:

راهکار پنجم: وضع قوانین مشارکتی و شفاف

چک‌لیست نهایی برای والدین

پیش از آنکه این فرسته را به پایان برسانیم، از خودتان بپرسید:

سخن پایانی