اینفلوئنسرها و اثرگذاری پنهان آن‌ها(1)

تصور کنید فرزندتان هر روز، گاهی چند بار در روز، پای صحبت‌های کسی می‌نشیند که او را نمی‌شناسید. این فرد برایش از سبک زندگی‌اش می‌گوید، از خریدهای جدیدش، از رستورانی که دیشب رفته، از کتابی که خوانده و از کرمی که پوستش را بسیار شفاف کرده! فرزندتان با دقت گوش می‌دهد، یادداشت برمی‌دارد و مهم‌تر از همه، باور می‌کند! وقتی از او می‌پرسید: «این حرف را از کجا شنیدی؟»، پاسخ آماده است: «فلانی گفت.» فلانی را نمی‌شناسید، ندیده‌اید، نمی‌دانید کیست، چه تخصصی دارد و از کجا آمده! اما فرزندتان او را می‌شناسد؛ یا دست‌کم این‌طور احساس می‌کند.

پسر سیزده‌ساله‌ای که مدل مو و تیپ لباسش را از روی یک گیمر معروف انتخاب می‌کند. دختری که توصیه‌های یک بلاگر سبک زندگی را جلوی آینه برای خودش تکرار می‌کند. نوجوانی که برای خرید یک کفش خاص، ماه‌ها پول توجیبی‌اش را پس‌انداز می‌کند؛ نه چون به آن کفش نیاز دارد، بلکه چون اینفلوئنسر محبوبش آن را پوشیده! این تصاویر، روایت‌های تخیلی از آینده نیستند؛ واقعیت روزمره میلیون‌ها خانواده در سراسر جهان است.

اینفلوئنسرها فقط محتوا تولید نمی‌کنند؛ آن‌ها دوستِ خیالیِ قابل‌اعتماد می‌سازند. کسی که همیشه در جیب فرزندتان حضور دارد، هرگز با او مخالفت نمی‌کند و همیشه چیزهای جذابی برای گفتن دارد. در این فرسته، ابتدا خواهیم فهمید اینفلوئنسر دقیقاً کیست و چه تفاوتی با افراد مشهور سنتی دارد، سپس بررسی می‌کنیم که چگونه اعتماد می‌سازند و اثر می‌گذارند، در ادامه با مهم‌ترین مخاطرات این پدیده برای نوجوان آشنا می‌شویم و در نهایت، به راهکارهایی عملی برای مدیریت این فضای پیچیده می‌رسیم.

مکانیزم اول: اثر همسان‌سازی؛
انسان‌ها -به‌ویژه نوجوانان- تمایل طبیعی و قدرتمندی به شبیه شدن به افرادی دارند که به آن‌ها علاقه‌مندند یا آن‌ها را الگوی خود قرار می‌دهند. این فرایند اغلب ناخودآگاه است؛ نوجوان بدون آنکه آگاهانه تصمیم بگیرد، شروع به تقلید از ظاهر، رفتار، سبک زندگی، نحوه صحبت کردن و حتی باورهای اینفلوئنسر محبوبش می‌کند. آنچه این مکانیزم را بسیار قدرتمند می‌سازد این است که نوجوان احساس نمی‌کند تحت تأثیر قرار گرفته، بلکه فکر می‌کند صرفاً سلیقه شخصی‌اش تغییر کرده است.

مکانیزم دوم: اعتماد و اقتدار ادراک‌شده؛
اینفلوئنسرها اغلب بدون داشتن هیچ صلاحیت رسمی، تخصص دانشگاهی و یا مجوز حرفه‌ای، به عنوان منبع معتبر در حوزه خود شناخته می‌شوند. دلیل این پدیده ساده است؛ مغز انسان به طور طبیعی به کسانی که آشنا هستند اعتماد می‌کند. وقتی فردی هر روز در صفحه گوشی شما ظاهر می‌شود، با لحنی صمیمی و مطمئن حرف می‌زند و ظاهراً زندگی موفقی دارد، شما به تدریج او را به عنوان یک مرجع معتبر می‌پذیرید؛ حتی اگر دلیلی برای این اعتماد وجود نداشته باشد. برای مثال، یک اینفلوئنسر بدون هیچ مدرک پزشکی یا تغذیه می‌تواند توصیه‌های غذایی بدهد و هزاران نوجوان آن را اجرا کنند، صرفاً به این دلیل که او این را گفته است!

مکانیزم سوم: اثر تکرار و در دسترس بودن؛
مواجهه مکرر و مداوم با محتوای یک اینفلوئنسر -از طریق پست‌ها، استوری‌ها، لایوها و…- باعث پدیده‌ای می‌شود که روان‌شناسان آن را «اثر مواجهه صرف» می‌نامند: هرچه بیشتر با چیزی مواجه شویم، آن را بیشتر دوست داریم و به آن اعتماد می‌کنیم. به تدریج، اینفلوئنسر به منبع اصلی اطلاعات در آن حوزه برای نوجوان تبدیل می‌شود و سایر منابع -از جمله والدین، معلمان و متخصصان واقعی- در حاشیه قرار می‌گیرند.