شبکههای اجتماعی؛ کارکرد و آثار (2)
10دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
شناخت پلتفرم‌ها
فرزندتان در کدام فضا وقت می‌گذراند؟
در مقاله قبل (شبکههای اجتماعی؛ کارکرد و آثار ۱) چهار مکانیزم اصلی طراحی شبکههای اجتماعی یعنی الگوریتم فید، اسکرول بیپایان، نوتیفیکیشنها و پاداشهای متغیر را شناختیم. اکنون می‌توانیم با دقتی بیشتر به سراغ پلتفرم‌های اصلی برویم. هر یک از این پلتفرم‌ها، فراتر از آن چهار مکانیزم مشترک، ویژگی‌های اختصاصی خود را دارد که الگوهای مصرف متفاوتی در کاربران ایجاد میکند.
شناخت این ویژگی‌ها به شما کمک میکند بدانید فرزندتان دقیقاً در چه فضایی وقت می‌گذراند، چرا آن فضا برایش جذاب است و چه نشانه‌هایی در رفتار روزمره‌اش می‌تواند شما را از الگوی مصرف او آگاه کند.
هدف ما در این بخش، نه ترساندن از این پلتفرم‌هاست و نه تشویق به استفاده از آنها. هدف، شناخت واقع‌بینانه و بی‌طرفانه است؛ همان چیزی که یک والد آگاه را از یک والد نگران صرف، متمایز میکند.
پلتفرم اول
اینستاگرام: ویترین زندگیهای ایده‌آل
ویژگی‌های اصلی طراحی
اینستاگرام که در سال ۲۰۱۰ راه‌اندازی شد و اکنون متعلق به شرکت متا (فیسبوک سابق) است، اساساً بر پایه یک ایده ساده بنا شده؛ به اشتراک‌گذاری تصاویر و ویدیوهای شخصی با دیگران. اما آنچه اینستاگرام امروز را می‌سازد، بسیار فراتر از این ایده اولیه است!
فید اصلی اینستاگرام ترکیبی است از تصاویر با کیفیت بالا، ویدیوهای کوتاه و بلند و محتوای پیشنهادی که توسط الگوریتم انتخاب میشود. اما دو ویژگی منحصر‌به‌فرد این پلتفرم، نقش بسیار پررنگ‌تری در تجربه کاربری آن دارند:
استوری و ریلز.
استوری
محتوایی موقت که تنها ۲۴ ساعت در دسترس می‌ماند و پس از آن ناپدید میشود.
ریلز
ویدیوهای کوتاه و سریع که برای جلب توجه کاربر در مدت کوتاه طراحی شده‌اند.
استوری‌ها محتواهایی هستند که تنها ۲۴ ساعت در دسترس می‌مانند و پس از آن ناپدید می‌شوند. این محدودیت زمانی، حسی از فوریت و انحصار ایجاد میکند:
«اگر الان نبینی، برای همیشه از دستش می‌دهی.»
ریلز نیز ویدیوهای کوتاه ۱۵ تا ۹۰ ثانیه‌ای هستند که با الهام از تیکتاک طراحی شده‌اند و هدف اصلی آنها رقابت در جلب توجه سریع کاربر است. اینستاگرام با ترکیب این سه قالب -فید دائمی، استوری موقت و ریلز سریع- یک اکوسیستم کامل از محرک‌های بصری ایجاد کرده که پاسخگوی طیف وسیعی از نیازهای روان‌شناختی کاربر است.
حالا وقت دیدن است
این ساختار را بهتر است فقط نخوانید؛ ببینید.
در کلیپ زیر، همین ویژگی‌ها را از زاویه‌ای متفاوت می‌بینید؛
اینکه فید، استوری و ریلز چگونه در کنار هم تجربه‌ای می‌سازند که به‌سادگی توجه کاربر را با خود همراه میکند.
▶️ پیشنهاد می‌کنیم قبل از ادامه مقاله، این کلیپ را ببینید.
الگوی مصرف
آثار و الگوهای مصرف خاص
اینستاگرام، بیش از هر پلتفرم دیگری، بر مقایسه اجتماعی متمرکز است. کاربران در این فضا نه فقط محتوا، که «زندگیهای ویرایششده» یکدیگر را مصرف میکنند؛ تعطیلات لاکچری، اندام‌های بی‌نقص، لحظات شاد خانوادگی، موفقیت‌های تحصیلی و شغلی.
آنچه دیده نمی‌شود، پشت‌صحنه این تصاویر است؛ ساعت‌ها ژست گرفتن برای یک عکس، ده‌ها بار ویرایش یک پست پیش از انتشار و اضطراب انتظار برای رسیدن لایک‌ها.
برای یک نوجوان که در مرحله حساس شکل‌گیری هویت قرار دارد، این ویترین زندگیهای ایده‌آل می‌تواند به یک آینه تحریف‌شده
تبدیل شود که در آن، زندگی واقعی خودش همیشه کم‌ارزش‌تر و ناکافی‌تر به نظر می‌رسد. وابستگی به تأیید اجتماعی از طریق تعداد لایک‌ها و کامنت‌ها، به تدریج ارزشمندی فرد را به یک عدد روی صفحه گره می‌زند.
آنچه می‌توان دید
نشانه‌های قابل مشاهده در نوجوان
اگر نوجوان شما زمان قابل توجهی را در اینستاگرام می‌گذراند، ممکن است این نشانه‌ها در رفتارش دیده شود:
۱
ناراحتی یا اضطراب در صورت دریافت لایک‌های کمتر از حد انتظار.
۲
صرف زمان طولانی برای ویرایش و بهبود ظاهر عکس‌ها و ویدیوها پیش از انتشار.
۳
مقایسه مستمر خود با دوستان یا افراد مشهور و ابراز احساس ناکافی بودن.
۴
چک کردن مکرر گوشی در دقایق اولیه پس از انتشار یک پست برای دیدن تعداد لایک‌ها.
۵
همچنین ممکن است متوجه شوید که فرزندتان به طور ناگهانی علاقه زیادی به برندهای خاص، سبک‌های خاص لباس پوشیدن، یا مکان‌های خاصی برای عکس گرفتن پیدا کرده؛ چیزهایی که اغلب مستقیماً از محتوای اینفلوئنسرهای محبوبش سرچشمه می‌گیرد!
این نشانه‌ها به‌تنهایی لزوماً به معنای وجود یک مشکل نیستند؛ مهمتر از یک نشانه منفرد، توجه به الگوی کلی رفتار نوجوان است.
پلتفرم دوم
تیکتاک: دستگاه تولید محتوای بیپایان
ویژگی‌های اصلی طراحی
تیکتاک که در سال ۲۰۱۶ توسط شرکت چینی بایت‌دنس راه‌اندازی شد، شاید انقلابی‌ترین پلتفرم در زمینه جلب و حفظ توجه کاربر باشد. ویژگی اصلی تیکتاک، ویدیوهای کوتاهی است که در قالبی تمامصفحه و عمودی نمایش داده می‌شوند. اما قدرت واقعی تیکتاک در الگوریتم آن نهفته است.
برخلاف سایر پلتفرم‌ها که عمدتاً محتوای حساب‌هایی که کاربر دنبال کرده را نمایش می‌دهند، تیکتاک از همان لحظه اول ورود، صفحه «For You» را پیش روی کاربر می‌گذارد؛ جریانی بیپایان از ویدیوهایی که توسط هوش مصنوعی و بر اساس تحلیل دقیق رفتار کاربر انتخاب شده‌اند، نه بر اساس انتخاب‌های آگاهانه خود او.
این یعنی حتی اگر کاربر هیچ‌کس را دنبال نکند، باز هم محتوای بی‌پایانی برای تماشا خواهد داشت.
الگوریتم تیکتاک به سرعت یاد می‌گیرد که کاربر روی چه موضوعاتی بیشتر مکث میکند، چه سبک موسیقی‌هایی را تا انتها تماشا میکند و حتی در چه ساعتی از روز بیشتر فعال است و سپس محتوای خود را متناسب با این الگوها تنظیم میکند!
الگوی مصرف
آثار و الگوهای مصرف خاص
تیکتاک سریع‌ترین و فشرده‌ترین شکل مصرف محتوا را در میان تمام پلتفرم‌ها ارائه می‌دهد. در حالی که یک ویدیوی یوتیوب ممکن است ۱۵ دقیقه طول بکشد و یک پست اینستاگرام چند ثانیه برای دیده شدن زمان نیاز داشته باشد، تیکتاک در هر دقیقه ۴ تا ۶ ویدیوی متفاوت را به کاربر عرضه میکند.
چرخه توجه
تازگی ← پاداش ← ویدیوی بعدی ← تازگی دوباره
این سرعت سرسام‌آور باعث میشود مغز در یک چرخه مداوم از تازگی و پاداش متغیر گرفتار شود؛ دقیقاً همان سازوکاری که پیش‌تر توضیح دادیم!
نتیجه این طراحی، کاهش شدید آگاهی از زمان است. کاربران تیکتاک اغلب گزارش می‌دهند که فقط چند ویدیو دیدن برایشان به یک ساعت تماشای مداوم تبدیل شده، بی‌آنکه در طول این مدت حتی یک بار به ساعت نگاه کرده باشند.
«فقط یک ویدیو دیگر»؛ عبارتی که شاید ساده به نظر برسد، اما دقیقاً با منطق همین چرخه بیپایان معنا پیدا میکند.
آنچه می‌توان دید
نشانه‌های قابل مشاهده در نوجوان
نوجوانی که به طور منظم از تیکتاک استفاده میکند، ممکن است این نشانه‌ها را بروز دهد:
۱
استفاده مکرر از اصطلاحات، آهنگ‌ها یا صداهای زمینه‌ای که در ویدیوهای تیکتاک رایج است و اغلب برای اطرافیان ناآشنا به نظر می‌رسد.
۲
تمایل ناگهانی به شرکت در چالش‌ها و ترندهای روز؛ که برخی از آنها می‌تواند پرخطر باشد.
۳
تقلید حرکات رقص، میمیک چهره یا رفتارهای خاصی که مستقیماً از ویدیوهای این پلتفرم برداشت شده است.
۴
کاهش محسوس تمرکز روی فعالیت‌هایی که نیازمند صبر و توجه طولانی‌مدت هستند؛ مانند مطالعه کتاب یا انجام تکالیف طولانی.
این نشانه‌ها به‌تنهایی لزوماً به معنای وجود یک مشکل نیستند؛ مهمتر از یک نشانه منفرد، توجه به الگوی کلی رفتار نوجوان است.
پلتفرم سوم
پیام‌رسان‌ها: دنیای گفت‌وگوهای بی‌وقفه
ویژگی‌های اصلی طراحی
پیام‌رسان‌هایی مانند تلگرام، واتساپ، ایتا و بله، برخلاف اینستاگرام و تیکتاک، اساساً برای مصرف محتوا طراحی نشده‌اند، بلکه هدف اصلی آنها تسهیل ارتباطات مستقیم بین افراد است. با این حال، ویژگی‌های طراحی‌شده در این پلتفرم‌ها نیز به سهم خود الگوهای مصرف خاص و گاه مسئله‌سازی ایجاد میکنند.
ابزارهای اصلی ارتباط
چت خصوصی گروه هاکانال‌هاعکس و ویدیو فایل و اسناد
در کنار اینها، ویژگیهایی مانند آخرین بازدید، تیک‌های تحویل و خوانده شدن پیام و قابلیت در حال تایپ کردن، همگی فشار روانی برای پاسخ‌گویی سریع را افزایش می‌دهند.
از ارتباط به حضور دائمی
الگوی مصرف
آثار و الگوهای مصرف خاص
پیام‌رسان‌ها در نوجوانان الگویی از «حضور دائمی» و «پاسخ‌گویی فوری» ایجاد میکنند. از آنجا که پیام‌ها در هر لحظه از شبانه‌روز می‌توانند برسند و انتظار می‌رود در اسرع وقت پاسخ داده شوند، کاربر به تدریج در وضعیتی از آماده‌باش ارتباطی فرو می‌رود.
۱ — وابستگی به پاسخ فوری
کاربر احساس میکند باید همواره آنلاین و در دسترس باشد.
۲ — اضطراب عدم پاسخ‌دهی
نگرانی از اینکه اگر پاسخ داده نشود، دیگران چه فکری خواهند کرد یا چه چیزی از دست خواهد رفت.
گروه‌های چند نفره نیز فشار مضاعفی ایجاد میکنند. یک نوجوان ممکن است همزمان عضو چندین گروه باشد؛ گروه دوستان مدرسه، گروه کلاس، گروه فامیل، گروه تفریحی؛ که هر یک ده‌ها یا صدها پیام در روز تولید میکنند.
پیام‌های خوانده‌نشده
۱۲+
حتی اگر او در این گفت‌وگوها مشارکت نکند، صِرف آگاهی از وجود پیام‌های خوانده‌نشده می‌تواند بار شناختی قابل توجهی ایجاد کند.
آنچه می‌توان دید
نشانه‌های قابل مشاهده در نوجوان
اگر پیام‌رسان‌ها بخش عمده‌ای از مصرف دیجیتال فرزندتان را تشکیل می‌دهند، ممکن است این رفتارها را مشاهده کنید:
۱
چک کردن مکرر و تقریباً وسواس‌گونه گوشی برای دیدن پیام‌های جدید.
۲
اضطراب یا بی‌قراری هنگام جدا شدن از گوشی حتی برای مدت کوتاه.
۳
عضویت در گروه‌های متعدد با افراد ناشناس یا آشنا.
۴
اختلال در تمرکز هنگام انجام تکالیف به دلیل صدای مداوم نوتیفیکیشنها.
۵
همچنین ممکن است متوجه شوید که فرزندتان شب‌ها دیرتر از معمول بیدار می‌ماند، چون در حال پاسخ دادن به پیام‌های دوستانی است که آنها نیز تا نیمه‌های شب آنلاین هستند.
این نشانه‌ها به‌تنهایی لزوماً به معنای وجود یک مشکل نیستند؛ مهمتر از یک نشانه منفرد، توجه به الگوی کلی رفتار نوجوان است.
پلتفرم چهارم
پلتفرم چهارم
یوتیوب: از آموزش تا غرق شدن در اتوپلی
ویژگی‌های اصلی طراحی
یوتیوب، به عنوان بزرگ‌ترین پلتفرم اشتراک‌گذاری ویدیو در جهان، از نظر تنوع محتوایی تقریباً بی‌رقیب است. در یوتیوب می‌توان از آموزش ریاضی و فیزیک گرفته تا نقد بازی‌های ویدیویی، از مستندهای علمی تا ولاگ‌های (ویدئوبلاگ) سبک زندگی و از آموزش موسیقی تا چالش‌های سرگرم‌کننده را پیدا کرد. این تنوع بالا، یوتیوب را به پلتفرمی تبدیل کرده که می‌تواند هم مفیدترین و هم مضرترین تجربه رسانه‌ای را برای یک نوجوان رقم بزند.
ویژگی مهم
سیستم «پخش خودکار»
اما ویژگی طراحی که بیش از همه شایسته توجه والدین است، سیستم «پخش خودکار» است. وقتی این ویژگی فعال باشد (که به صورت پیش‌فرض فعال است)، به محض پایان یک ویدیو، ویدیوی بعدی به طور خودکار و بدون نیاز به هیچ اقدامی از سوی کاربر شروع به پخش میکند. این ویدیوی بعدی توسط الگوریتم یوتیوب انتخاب میشود که هدفش صرفاً یک چیز است: نگه داشتن شما در پلتفرم برای طولانی‌ترین زمان ممکن. الگوریتم برای رسیدن به این هدف، اغلب محتوای احساسی‌تر، جنجالی‌تر و یا افراطی‌تر را پیشنهاد میکند؛ چون این نوع محتواها نرخ ماندگاری بالاتری دارند.
الگوی مصرف
آثار و الگوهای مصرف خاص
ترکیب تنوع بی‌نهایت محتوا با پخش خودکار به الگویی از مصرف منجر میشود که در آن کاربر بدون هیچ تصمیم آگاهانه‌ای از یک ویدیو به ویدیوی دیگر منتقل میشود. یک جلسه تماشا که با یک ویدیوی آموزشی کوتاه شروع شده، می‌تواند طی یک ساعت به تماشای محتوایی کاملاً نامرتبط -و گاه نامناسب- ختم شود. این پدیده، به ویژه برای نوجوانان که هنوز مهارت‌های خودتنظیمی کامل در آنها شکل نگرفته، می‌تواند بسیار مسئله‌ساز باشد. آنها ممکن است با نیت یادگیری یک مطلب درسی وارد یوتیوب شوند، اما یک ساعت بعد خود را در حال تماشای محتوایی کاملاً متفاوت و احیاناً نامناسب بیابند.
آنچه می‌توان دید
نشانه‌های قابل مشاهده در نوجوان
نوجوانی که زمان زیادی را در یوتیوب می‌گذراند، ممکن است این الگوها را نشان دهد:
۱
جلسات تماشای طولانی که با گفتن فقط یک ویدیو شروع میشود اما یک ساعت یا بیشتر طول می‌کشد.
۲
دنبال کردن و الگوبرداری از یوتیوبرهای خاص -که امروزه به یکی از قدرتمندترین منابع الگوسازی برای نوجوانان تبدیل شده‌اند-.
۳
آگاهی از موضوعات و ترندهای روز که اغلب از طریق یوتیوبرهای محبوب به او رسیده است.
۴
همچنین ممکن است متوجه شوید که فرزندتان از عبارات، شوخی‌ها و یا سبک گفتاری خاصی استفاده میکند که مستقیماً از یوتیوبرهای مورد علاقه‌اش وام گرفته شده است.
این نشانه‌ها به‌تنهایی لزوماً به معنای وجود یک مشکل نیستند؛ مهمتر از یک نشانه منفرد، توجه به الگوی کلی رفتار نوجوان است.
یک قدم عقب‌تر؛ نگاه کردن
جمع‌بندی
آگاهی، گام نخست توانمند شدن است!
در این یادداشت، ابتدا چهار مکانیزم اصلی را شناختیم که شبکههای اجتماعی با استفاده از آنها توجه ما و فرزندانمان را اسیر خود میکنند؛ الگوریتم فید که همیشه محتوای مورد علاقه ما را در صف انتظار دارد، اسکرول بیپایان که هرگز به ما نمی‌گوید: «تمام شد»، نوتیفیکیشن‌هایی که مدام ما را به بازگشت فرا می‌خوانند و پاداشهای متغیر که ما را به امید «شاید دفعه بعد» در چرخه مصرف نگه می‌دارند. سپس با چهار پلتفرم اصلی آشنا شدیم که هر یک با افزودن ویژگی‌های اختصاصی خود به این مکانیزمهای عمومی، الگوهای مصرف متفاوتی در نوجوانان ایجاد میکنند.
والد آگاه کسی نیست که همه این پلتفرم‌ها را بلد باشد، در آنها حساب کاربری داشته باشد و یا بتواند با فرزندش در آنها رقابت کند. والد آگاه کسی است که می‌داند هر پلتفرم با چه هدفی طراحی شده، از چه مکانیزم‌هایی برای جلب توجه استفاده میکند و چه تأثیراتی می‌تواند بر ذهن و روان فرزندش بگذارد. این آگاهی، پیش‌نیاز هرگونه مدیریت مؤثر است؛ مدیریتی که نه بر پایه کنترل و محدودیت کورکورانه، که بر اساس درک، همراهی و توانمندسازی بنا شده باشد.
قدم بعدی
حالا که معماری این فضا را می‌شناسیم، وقت آن است که ببینیم
چگونه می‌توان آگاهانه‌تر با آن زندگی کرد.
چگونه می‌توان آگاهانه‌تر با آن زندگی کرد.