پرسشگری اثربخش (ارتباط موثر با نوجوان)
8دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
شاید برای شما هم بارها پیش آمده باشد که توصیه‌ای دلسوزانه و کاملاً درست به نوجوانتان کرده‌اید، اما او بلافاصله گارد گرفته یا طوری رفتار کرده که انگار صدایتان را نمی‌شنود.
خیلی وقت‌ها بزرگ‌ترها حرف درست را می‌زنند، اما در زمان یا به شیوه‌ای می‌گویند که نوجوان آن را نمی‌پذیرد. والد یا مربی از سر دلسوزی توضیح می‌دهد، هشدار می‌دهد و راه‌حل می‌دهد؛ اما نوجوان یا سکوت می‌کند، یا مقاومت نشان می‌دهد، یا فقط برای تمام شدن گفت‌وگو می‌گوید: «باشه.»
مسئله همیشه این نیست که حرف ما غلط است؛ گاهی مسئله این است که نوجوان هنوز خودش به آن حرف نرسیده است.
اینجاست که «پرسشگری اثربخش» اهمیت پیدا می‌کند.
پرسشگری اثربخش یعنی به‌جای اینکه فوراً پاسخ آماده بدهیم، با سؤال‌های درست کمک کنیم نوجوان فکر کند، احساسش را بشناسد، موقعیت را بهتر ببیند و مسئولانه‌تر تصمیم بگیرد.
به عبارتی دیگر، پرسشگری اثربخش یعنی متوقف کردن ماشین نصیحت و به حرکت درآوردن موتور تفکر نوجوان.
در این روش، هدف این نیست که نوجوان را با سؤال‌پیچ کردن به نتیجه دلخواه خودمان برسانیم. هدف این است که او یاد بگیرد مسئله را ببیند، دلیل بیاورد، انتخاب‌هایش را بررسی کند و پیامد تصمیمش را بفهمد.
مثلاً به‌جای اینکه بگوییم: «این‌قدر وقتت را با گوشی تلف نکن!» می‌توانیم بپرسیم: «فکر می‌کنی استفاده از گوشی روی درس، خواب یا حال این روزهایت چه اثری گذاشته؟»
این سؤال، گفت‌وگو را باز می‌کند؛ درحالی‌که جمله اول بیشتر احتمال دارد مقاومت ایجاد کند.
چرا سؤال پرسیدن از نصیحت کردن مؤثرتر است؟
وقتی نوجوان فقط توصیه می‌شنود، ممکن است احساس کند:
- کسی واقعاً او را نفهمیده است.
- نظر خودش مهم نیست.
- از قبل برایش تصمیم گرفته‌اند.
اما وقتی با سؤال درست روبه‌رو می‌شود، فرصت پیدا می‌کند:
- تجربه‌اش را توضیح دهد.
- احساسش را دقیق‌تر بشناسد.
- از زاویه دیگری به مسئله نگاه کند.
- برای تصمیمش مسئولیت بیشتری بپذیرد.
نوجوانی دوره‌ای است که فرد می‌خواهد فقط شنونده نباشد؛ می‌خواهد در فهمیدن، انتخاب کردن و نتیجه گرفتن سهم داشته باشد. پرسشگری درست، این فرصت را به او می‌دهد.
سؤال باز چیست و چه کمکی می‌کند؟
سؤال باز، سؤالی است که پاسخ آن فقط «بله» و «نه» نیست. این سؤال‌ها نوجوان را به توضیح دادن، فکر کردن و بیان تجربه‌اش دعوت می‌کنند.
مثلاً اگر بپرسید: «امروز مدرسه خوب بود؟»
احتمالاً جواب می‌شنوید: «آره» یا «نه».
اما اگر بپرسید: «امروز چه چیزی در مدرسه بیشتر از همه ذهنت را درگیر کرد؟»
احتمال شکل‌گیری گفت‌وگویی واقعی بیشتر می‌شود.
چند نمونه سؤال باز
- «خودت درباره این اتفاق چه فکری می‌کنی؟»
- «بیشتر از همه چه چیزی ناراحتت کرد؟»
- «به نظرت اصل مسئله از کجا شروع شد؟»
- «چه راه‌هایی برای حلش به ذهنت می‌رسد؟»
- «اگر دوباره در این موقعیت باشی، دوست داری چه کار متفاوتی انجام بدهی؟»
سؤال‌های باز به‌ویژه زمانی مفیدند که می‌خواهیم نگاه، احساس و تجربه نوجوان را بهتر بفهمیم. البته فقط باز بودن سؤال کافی نیست؛ لحن، زمان و حال نوجوان هم مهم‌اند.
پرسشگری سقراطی یعنی چه؟
پرسشگری سقراطی یعنی کمک کنیم نوجوان با چند سؤال دقیق، فکر خودش را روشن‌تر ببیند. در این روش، به‌جای اینکه مستقیم بگوییم «برداشتت اشتباه است»، با سؤال کمک می‌کنیم خودش دلایل، فرض‌ها و نتیجه‌گیری‌اش را دوباره بررسی کند و به نتیجه برسد.
مثلاً نوجوان می‌گوید: «من اصلاً در ریاضی موفق نمی‌شوم.»
واکنش عجولانه ممکن است این باشد: «این چه حرفی است؟ اگر بیشتر بخوانی، موفق می‌شوی.»
اما در پرسشگری سقراطی می‌توانیم بپرسیم:
- «چه چیزی باعث شده به این نتیجه برسی؟»
- «همه بخش‌های ریاضی برایت سخت است یا بعضی قسمت‌ها؟»
- «تا حالا شده بخشی را خوب فهمیده باشی یا مسئله‌ای را درست حل کرده باشی؟»
- «فکر می‌کنی چه کمکی می‌تواند این بخش را برایت ساده‌تر کند؟»
این سؤال‌ها به نوجوان کمک می‌کنند بین یک تجربه ناموفق و یک قضاوت کلی درباره خودش فرق بگذارد.
مسیر پرسشگری سقراطی
- بررسی شواهد: «چه اتفاقی افتاده که احساس می‌کنی در ریاضی موفق نیستی؟»
- بررسی موارد استثنا: «آیا تا حالا مبحثی بوده که خوب متوجه شده باشی یا نمره خوبی بگیری؟»
- تفکیک کلیت از جزء: «فکر می‌کنی در کل ریاضی مشکل داری یا این فصل به‌خصوص برایت گیج‌کننده بوده؟»
- طراحی گام عملی: «فکر می‌کنی چه کاری یا چه کمکی می‌تواند این مبحث را برایت روشن‌تر کند؟»
در این روش، والد بدون قضاوت کردن، به نوجوان کمک می‌کند بررسی کند که آیا نتیجه‌گیری کلی او واقعاً با شواهدی که دارد سازگار است یا نه.
نکته مهم
پرسشگری سقراطی نباید به بازجویی تبدیل شود. اگر نوجوان حس کند سؤال‌ها برای گیر انداختن، تحقیر کردن یا اثبات اشتباهش هستند، دیگر فکر نمی‌کند؛ فقط از خودش دفاع می‌کند.
تفاوت سؤال باز و پرسشگری سقراطی
سؤال باز: درِ گفت‌وگو را باز می‌کند تا احساس و دیدگاه نوجوان آشکار شود.
مثال: «درباره انتخاب رشته‌ات چه فکری می‌کنی؟»
پرسشگری سقراطی: کمک می‌کند زنجیره استدلال‌ها و منطق پشت آن دیدگاه بررسی و سنجیده شود.
مثال: «چه چیزهایی باعث شده این رشته را انتخاب کنی؟ اگر در آینده با بازار کار محدود آن مواجه شوی، چه برنامه‌ای داری؟»
چگونه پرسشگری اثربخش داشته باشیم؟ پنج گام کاربردی
۱. اول گوش بدهید، بعد سؤال بپرسید
بعضی بزرگ‌ترها آن‌قدر برای حل مسئله عجله دارند که هنوز نوجوان حرفش تمام نشده، شروع می‌کنند به سؤال پرسیدن، تحلیل کردن یا راه‌حل دادن.
اگر نوجوان می‌گوید از دوستش ناراحت است، لازم نیست همان اول بگویید:
«حتماً تو هم یک کاری کرده‌ای.»
یا «بی‌خیال، این چیزها مهم نیست.»
اول بگذارید حرفش را بزند. گاهی نوجوان قبل از هر چیز می‌خواهد فهمیده شود، نه اینکه فوراً هدایت شود.
۲. به‌جای «چرا»، از «چه چیزی» و «چطور» استفاده کنید
پرسش‌هایی که با «چرا» شروع می‌شوند، به‌خصوص با لحنی تند، ممکن است برای نوجوان رنگ‌وبوی اتهام و سرزنش پیدا کنند؛ مثلاً «چرا این کار را کردی؟»
به‌جای آن، می‌توانید از ترکیب‌هایی مثل «چه چیزی» و «چطور» استفاده کنید:
به‌جای: «چرا با خواهرت دعوا کردی؟»
بپرسید: «چه اتفاقی افتاد که کار به دعوا کشید؟»
۳. به‌جای رد کردن برداشت نوجوان، فرض‌هایش را بررسی کنید
نوجوان‌ها گاهی از یک اتفاق، نتیجه‌ای قطعی می‌گیرند؛ مثلاً:
«جواب پیامم را نداده؛ یعنی دیگر دوستم ندارد.»
اگر فوراً بگوییم «این‌قدر بدبین نباش!»، احتمالاً احساس می‌کند فهمیده نشده است. بهتر است به‌جای رد کردن احساس یا برداشت او، کمک کنیم آن را بررسی کند:
- «چه چیزی باعث شد به این نتیجه برسی؟»
- «احتمال دیگری هم به ذهنت می‌رسد؟»
- «تا حالا سابقه داشته که دیر جواب بدهد و دلیلش چیز دیگری باشد؟»
به این شکل، هم احساسش را نادیده نگرفته‌اید، هم کمک کرده‌اید فقط به اولین برداشتش نچسبد.
۴. به او کمک کنید پیامدها و راه‌های دیگر را ببیند
نوجوان نیاز ندارد همیشه کسی به‌جایش تصمیم بگیرد؛ اما نیاز دارد کسی کمکش کند تصمیمش را بهتر بسنجد.
مثلاً اگر می‌گوید:
«دیگر با او قطع رابطه می‌کنم.»
می‌توانید بپرسید:
- «اگر این کار را بکنی، چه نتیجه‌ای دارد؟»
- «فکر می‌کنی بعدش چه حسی خواهی داشت؟»
- «راه دیگری هم هست که هم ناراحتی‌ات را نشان بدهی، هم رابطه کاملاً خراب نشود؟»
این پرسش‌ها اختیار را از نوجوان نمی‌گیرند؛ بلکه نگاهش را وسیع‌تر می‌کنند.
۵. اجازه دهید خودش به جمع‌بندی برسد
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گفت‌وگو همین‌جاست. بعضی والدین تا نوجوان شروع می‌کند به نتیجه گرفتن، سریع جمع‌بندی نهایی را خودشان اعلام می‌کنند.
به‌جای این کار بپرسید:
- «حالا با توجه به حرف‌هایی که زدیم، چه نتیجه‌ای می‌گیری؟»
- «فکر می‌کنی قدم بعدی‌ات چه باشد؟»
- «دوست داری از کجا شروع کنی؟»
حتی اگر نتیجه نوجوان دقیقاً همان چیزی نبود که شما انتظار داشتید، فوراً گفت‌وگو را به میدان اثبات نظر خودتان تبدیل نکنید. می‌توانید نگرانی‌تان را بگویید، اما همچنان به او فرصت فکر کردن بدهید.
چه وقت سؤال پرسیدن جواب نمی‌دهد؟
پرسشگری همیشه و در هر لحظه بهترین انتخاب نیست. گاهی نوجوان در اوج خشم، گریه، ترس یا شرمندگی است. در این موقعیت، سؤال‌های زیاد، حتی سؤال‌های خوب، ممکن است حال او را بدتر کند.
در این زمان‌ها، اول:
- به او آرامش بدهید.
- همدلی کنید.
- فضایی امن برای گفت‌وگو فراهم کنید.
مثلاً به‌جای تحلیل فوری بگویید:
- «می‌فهمم خیلی ناراحتت کرده.»
- «اگر خواستی، من هستم که حرف بزنیم.»
- «الان لازم نیست فوری جواب بدهی.»
بعضی گفت‌وگوها اول آرام شدن می‌خواهند، بعد فکر کردن.
چه سؤال‌هایی سم گفت‌وگو هستند؟ تله‌های رایج
هر چیزی که شکل سؤال دارد، لزوماً گفت‌وگو ایجاد نمی‌کند. بعضی سؤال‌ها در واقع سرزنش، تحقیر یا کنترل پنهان‌اند.
۱. سؤال سرزنش‌آمیز
«چند بار باید این اشتباه را تکرار کنی؟»
این سؤال معمولاً نوجوان را در موضع دفاعی قرار می‌دهد.
بهتر است بپرسید: «چه چیزی باعث شد این بار هم این اتفاق بیفتد؟»
۲. سؤال تحقیرآمیز
«واقعاً فکر می‌کنی این تصمیم عاقلانه است؟»
این جمله به نوجوان می‌گوید که از قبل قضاوت شده است.
بهتر است بپرسید: «چه چیزهایی را در این تصمیم در نظر گرفتی؟»
۳. سؤال جهت‌دار
«فکر نمی‌کنی بهتر بود از اول به حرف من گوش می‌دادی؟»
این سؤال برای فهمیدن نیست؛ برای تأیید گرفتن است.
بهتر است بپرسید: «حالا که نتیجه را می‌بینی، خودت درباره آن تصمیم چه فکری می‌کنی؟»
۴. سؤال‌باران
وقتی نوجوان با چند سؤال پشت‌سرهم روبه‌رو می‌شود، احساس می‌کند زیر بازجویی است:
- چی شد؟
- چرا این کار را کردی؟
- بعدش چی گفت؟
- تو چی گفتی؟
- حالا می‌خواهی چه کار کنی؟
بهتر است: آهسته پیش بروید. هر بار یک سؤال بپرسید، کمی مکث کنید و بعد واقعاً به پاسخ او توجه کنید.
چند جمله آماده برای والدین و مربیان
این جمله‌ها می‌توانند شروع‌کننده گفت‌وگو باشند:
- «دوست دارم اول نگاه تو را بفهمم.»
- «خودت این ماجرا را چطور می‌بینی؟»
- «به نظرت اصل مسئله کجاست؟»
- «چه چیزی این موقعیت را برایت سخت کرده؟»
- «فکر می‌کنی چه انتخاب‌هایی پیش رو داری؟»
- «اگر بخواهی فقط یک قدم کوچک برداری، آن قدم چیست؟»
- «دوست داری من فقط گوش بدهم یا با هم راه‌حل هم پیدا کنیم؟»
این جمله آخر خیلی مهم است؛ چون همیشه نوجوان از ما راه‌حل نمی‌خواهد. گاهی فقط می‌خواهد شنیده شود.
یک تمرین ساده
در طول یک هفته، هر بار که خواستید سریع نصیحت کنید، چند ثانیه مکث کنید و اول فقط یک سؤال بهتر بپرسید.
به‌جای: «امروز مدرسه چطور بود؟»
بپرسید: «امروز چه چیزی بیشتر از همه در ذهنت مانده؟»
به‌جای: «چرا این‌قدر عصبانی هستی؟»
بپرسید: «چه چیزی بیشتر از همه ناراحتت کرده؟»
به‌جای: «چرا این تصمیم را گرفتی؟»
بپرسید: «چه چیزهایی روی این تصمیمت اثر گذاشتند؟»
به‌جای: «چرا از پسش برنمی‌آیی؟»
بپرسید: «کدام بخشش برایت سخت‌تر است؟»
جمع‌بندی
پرسشگری اثربخش یعنی نوجوان را با سؤال‌های درست به فکر کردن دعوت کنیم، نه اینکه با سؤال‌پیچ کردن او را به نظر خودمان برسانیم. یک سؤال خوب می‌تواند به نوجوان کمک کند خودش مسئله را ببیند، برداشتش را بررسی کند و درباره قدم بعدی تصمیم بگیرد.
در گفت‌وگو با نوجوان، مهم فقط این نیست که چه می‌پرسیم؛ مهم‌تر این است که با چه نیتی می‌پرسیم و با پاسخ او چه می‌کنیم.
اگر سؤال ما برای فهمیدن باشد، گفت‌وگو شکل می‌گیرد؛ اگر برای کنترل کردن باشد، مقاومت شروع می‌شود.