وقتی با یه غوره سردیش میشه و با یه مویز گرمیش!

یک درخواست ساده مطرح می‌کنی: «لطفاً تلویزیون رو خاموش کن و بیا شام بخور.» کودک ناگهان عصبانی می‌شود و می‌گوید: «همیشه به من گیر می‌دید!» کمی بعد که از او می‌خواهی وسایلش را جمع کند، با صدای بلند جواب می‌دهد، در اتاق را می‌بندد یا می‌رود گوشه‌ای می‌نشیند و قهر می‌کند.

گاهی مسئله از یک اتفاق کوچک شروع می‌شود؛ باختن در بازی، تذکر معلم، دعوا با خواهر یا برادر، خراب شدن نقاشی، اجازه ندادن برای موبایل یا حتی یک شوخی ساده. اما واکنش کودک آن‌قدر شدید است که والد با خودش می‌گوید: «چرا اینقدر زود از کوره درمی‌ره؟»، «چرا نمی‌تونه عادی حرف بزنه؟»، «چرا برای هر چیزی قهر می‌کنه؟»

در این سن، کودک دیگر مثل سال‌های خردسالی فقط با گریه و قشقرق واکنش نشان نمی‌دهد؛ او می‌تواند با کلمه، سکوت، قهر، طعنه، داد زدن، اعتراض، کوبیدن در یا رفتارهای تند ناراحتی‌اش را نشان دهد. پرخاشگری، زودرنجی و قهرهای مکرر اگر تکرار شوند، می‌توانند رابطه کودک با والدین، خواهر و برادر، دوستان و معلم را هم آسیب بزنند.

هدف این نیست که کودک هیچ‌وقت عصبانی نشود. خشم یک احساس طبیعی است. هدف این است که کودک یاد بگیرد وقتی عصبانی، ناراحت، حسود، خسته یا ناامید است، به جای داد زدن، زدن، پرت کردن، قهر طولانی یا تخریب رابطه، راه سالم‌تری برای بیان احساس و حل مسئله پیدا کند.

کودک ۶ تا ۱۱ ساله هنوز در حال یادگیری مدیریت خشم، ناراحتی، ناکامی و حسادت است. ممکن است احساس شدیدی را تجربه کند، اما نداند چطور آن را آرام کند یا با کلمات بیان کند. در نتیجه، احساس درونی او به شکل داد زدن، قهر، گریه یا رفتار تند بیرون می‌ریزد.

گاهی پشت پرخاشگری، احساس دیگری پنهان است؛ مثل حسادت، خستگی، احساس بی‌عدالتی یا نیاز به توجه. کودکی که نمی‌تواند بگوید «ناراحت شدم چون فکر کردم منو ندیدی»، ممکن است فقط داد بزند یا قهر کند.

بعضی کودکان وقتی خواسته‌شان رد می‌شود، در بازی می‌بازند، چیزی مطابق میلشان پیش نمی‌رود یا باید منتظر بمانند، زود به هم می‌ریزند. آن‌ها هنوز خوب یاد نگرفته‌اند که «نه شنیدن»، «صبر کردن» و «اشتباه شدن کارها» بخشی از زندگی است.

کودکی که خواب کافی ندارد، گرسنه است، بعد از مدرسه خسته شده یا بیش از حد درگیر فعالیت‌های مختلف است، آستانه تحمل پایین‌تری دارد. در این حالت، ممکن است مسئله‌ای کوچک واکنشی بزرگ ایجاد کند. گاهی مشکل اصلی بدخلقی نیست؛ بدن کودک دیگر انرژی کافی برای کنترل هیجان ندارد.

فشار تکلیف، ترس از امتحان، مقایسه با همکلاسی‌ها، تذکر معلم، مشکل با دوستان یا احساس ناکامی در درس می‌تواند کودک را از درون تحت فشار بگذارد. او ممکن است این فشار را در خانه تخلیه کند، چون خانه امن‌ترین جایی است که می‌تواند احساساتش را بیرون بریزد.

اگر کودک در خانه زیاد داد زدن، قهر طولانی، تحقیر، تهدید، کوبیدن در یا بی‌احترامی را از دیگران مشاهده کند، همان الگوها را یاد می‌گیرد. کودک بیشتر از آنچه از نصیحت والد یاد بگیرد، از شیوه واقعی برخورد والدین با عصبانیت و اختلاف نظر، یاد می‌گیرد.

گاهی کودک یاد گرفته وقتی آرام حرف می‌زند، کسی توجه نمی‌کند؛ اما وقتی داد می‌زند، قهر می‌کند یا رفتار تند نشان می‌دهد، همه متوجه او می‌شوند. یا وقتی پرخاشگری کرده به نتیجه دلخواهش رسیده. در این حالت، پرخاشگری یا قهر ناخواسته به راهی برای دیده شدن تبدیل می‌شود.

اگر یک روز رفتار تند کودک نادیده گرفته شود، روز دیگر با تنبیه شدید پاسخ داده شود و روز بعد باعث شود والد کوتاه بیاید، کودک پیام روشنی دریافت نمی‌کند. واکنش‌های ناپایدار باعث می‌شود کودک نداند مرز رفتار قابل قبول کجاست.

جمله‌هایی مثل «تو خیلی عصبی‌ای»، «همیشه خراب می‌کنی»، «بچه بدی شدی»، «هیچ‌کس طاقت تو رو نداره» مشکل را حل نمی‌کند. این جمله‌ها ممکن است خشم، شرم و مقاومت کودک را بیشتر کند و باعث شود خودش را همان کودک پرخاشگر و غیرقابل کنترل بداند.

اگر پرخاشگری شدید، مکرر، همراه با آسیب جدی به خود یا دیگران، افت تحصیلی، اضطراب شدید، انزوا، قلدری، خشونت خانوادگی یا تغییر ناگهانی رفتار باشد، ممکن است فقط یک چالش معمول رشدی نباشد و نیاز به بررسی تخصصی داشته باشد.

اگر کودک در حال زدن، پرت کردن وسیله، آسیب زدن به خود یا دیگران است، اول محیط را امن کنید. وسایل خطرناک را دور کنید، بین کودکان فاصله ایجاد کنید و با صدای آرام اما قاطع بگویید: «اجازه نمی‌دم کسی آسیب ببینه.»

به کودک یاد بدهید خشم داشتن اشکالی ندارد، اما آسیب زدن قابل قبول نیست. بگویید: «می‌فهمم خیلی عصبانی شدی، اما زدن و پرت کردن ممنوعه.» این جمله هم احساس کودک را می‌بیند و هم مرز رفتاری را روشن می‌کند.

وقتی کودک بسیار عصبانی است، مغز او آماده شنیدن توضیح‌های طولانی نیست. در آن لحظه بحث، سرزنش و سخنرانی معمولاً آتش را بیشتر می‌کند. جمله‌ها را کوتاه کنید: «الان هر دو باید آروم‌تر بشیم.» «بعد از آرام شدن حرف می‌زنیم.»

بعد از آرام شدن، کمک کنید احساسش را نام ببرد. بپرسید: «بیشتر عصبانی بودی یا ناراحت؟»، «حس کردی بهت بی‌عدالتی شد؟»، «از باختن ناراحت شدی؟» وقتی کودک برای احساسش کلمه پیدا می‌کند، کمتر مجبور می‌شود آن را با داد زدن یا قهر نشان دهد.

فقط نگویید «داد نزن»؛ بگویید به جایش چه کار کند. مثلاً: «می‌تونی بگی من عصبانی‌ام و نیاز دارم چند دقیقه تنها باشم.» کودک به مهارت جایگزین نیاز دارد، نه فقط ممنوعیت.

در خانه باید روشن باشد که داد زدن، توهین، زدن، پرت کردن وسیله و قهر طولانی برای فشار آوردن به دیگران پذیرفته نیست. این قانون را در زمان آرامش توضیح دهید و برای شکستن آن پیامد منطقی و قابل اجرا داشته باشید.

اگر کودک قهر می‌کند، او را تحقیر نکنید و دنبال او هم ندوید. بگویید: «می‌فهمم الان نمی‌خوای حرف بزنی. وقتی آماده شدی، می‌تونیم با احترام صحبت کنیم.» بعداً کمکش کنید جمله جایگزین یاد بگیرد.

چند روز رفتار کودک را زیر نظر بگیرید. ببینید پرخاشگری بیشتر چه زمانی رخ می‌دهد (بعد از مدرسه، وقت تکلیف، هنگام خاموش کردن موبایل و…). شناخت محرک‌ها کمک می‌کند پیشگیری بهتر از واکنش لحظه‌ای باشد.

بسیاری از انفجارهای هیجانی با خستگی و کم‌خوابی شدیدتر می‌شوند. خواب کافی، میان‌وعده مناسب، استراحت بعد از مدرسه و کاهش شلوغی برنامه روزانه می‌تواند آستانه تحمل کودک را بالا ببرد.

فقط زمان عصبانیت کودک را نبینید. وقتی توانست با کلمه حرف بزند، زودتر آرام شود یا بعد از ناراحتی برگردد و گفت‌وگو کند، همان را دقیق تشویق کنید.

اگر والد هنگام خشم داد بزند، تهدید کند، تحقیر کند یا قهر طولانی داشته باشد، کودک همان را یاد می‌گیرد. اگر عصبانی شدید، می‌توانید بگویید: «من الان خیلی عصبانی‌ام، چند دقیقه مکث می‌کنم که بد حرف نزنم.»

اگر پرخاشگری کودک شدید است، به دیگران آسیب می‌زند، وسایل را مکرر تخریب می‌کند، قهرها طولانی و فلج‌کننده‌اند، یا همراه با اضطراب، افسردگی، افت تحصیلی، انزوا یا تجربه خشونت است، بهتر است با مشاور مدرسه یا روان‌شناس کودک مشورت شود.

جمع‌بندی

بسیاری از کودکان هنوز در حال یادگیری مدیریت خشم، بیان احساس، تحمل ناکامی و گفت‌وگوی سالم هستند.

والد آگاه نه خشم کودک را ممنوع می‌کند و نه رفتار آسیب‌زننده را آزاد می‌گذارد. او به کودک یاد می‌دهد احساسش را بشناسد، آن را با کلمات بیان کند، راه آرام شدن پیدا کند و اگر آسیبی زد، مسئولیت و جبران را بپذیرد.

هدف این است که کودک یاد بگیرد: عصبانی شدن طبیعی است، اما آسیب زدن مجاز نیست.