شکل‌گیری دوستی‌های اولیه (ویژگی ۲ تا ۶ سال)
5دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
با افزایش خودآگاهی، کودکان بهتر می‌توانند با دیگران ارتباط برقرار کنند و افکار و احساسات آنها را درک نمایند. این توانایی، مهارت‌های تعامل اجتماعی آنها را تقویت می‌کند.
کودک در ارتباط با همسالان، تجربیاتی کسب می‌کند که در هیچ زمینه دیگری به دست نمی‌آید؛ زیرا همسالان در سطحی برابر با او ارتباط برقرار می‌کنند.
کودکی که فرصت تجربه‌ی دوستی سالم دارد:
- مهارت گفت‌وگو و مذاکره پیدا می‌کند.
- تحمل ناکامی‌اش افزایش می‌یابد.
- با دیگران همکاری می‌کند.
- یاد می‌گیرد مرز خودش و دیگری را رعایت کند.
- در بازی با همسالان اهداف مشترکی تعیین کرده و به آنها دست می‌یابد.
- و برای مدرسه و زندگی جمعی آماده‌تر می‌شود.
این تجربه‌ها پایه‌های روابط اجتماعی سالم و مهارت‌های حل مسئله و همکاری را شکل می‌دهند.
مراحل دوست‌یابی و تعاملات اجتماعی
- بازی غیراجتماعی: کودک تنها بازی می‌کند و دیگران را تماشا می‌کند.
- بازی موازی: کنار دیگران بازی می‌کند، ولی روی رفتار آنها تأثیری ندارد.
- بازی جداگانه با تبادل و اظهارنظر: کودک با دیگران تعامل محدود دارد، اما اسباب‌بازی‌ها را رد و بدل می‌کند.
- بازی مشترک و هدفمند: همکاری برای اهداف مشترک، نمایش وانمودی و ایفای نقش‌ها.
اغلب کودکان بین این مراحل به جلو و عقب حرکت می‌کنند و این طبیعی است.
دو سالگی: بازی کنار دیگران
در حدود دو سالگی، کودکان بیشتر از بازی با یکدیگر لذت می‌برند تا بازی مشترک. بازی جمعی هنوز محدود است و اغلب فعالیت‌ها به صورت کنار هم بودن با اسباب‌بازی مشابه انجام می‌شود؛ یعنی بازی موازی.
- وقتی کودکی اسباب‌بازی‌اش را از دست دیگری می‌گیرد یا دیگری به آن دست می‌زند، واکنش نشان می‌دهد: هل دادن، گرفتن یا حتی چنگ زدن.
- این رفتارها معمولاً ناشی از خودمحوری طبیعی کودک و تلاش او برای حفظ مالکیت و کنترل محیط است، نه قصد آسیب رساندن.
- کودکان در این سن هنوز نمی‌دانند اعمالشان چه تأثیری بر دیگران دارد و برای یادگیری مهارت‌های اجتماعی به نظارت و تجربه نیاز دارند.
سه سالگی: رشد تعامل اجتماعی
با افزایش سن، فعالیت‌های انفرادی کاهش می‌یابند و بازی‌های گروهی و تعامل با همسالان بیشتر می‌شود:
- کودکان شروع به گفت‌وگو با هم در حین بازی می‌کنند و برخی بازی‌های ساده مشترک شکل می‌گیرد.
- پرخاشگری به تدریج کاهش می‌یابد و مهارت‌های اولیه همکاری ظاهر می‌شوند.
- این سن، مرحله گذار از بازی موازی به بازی تعامل‌محور است و والدین می‌توانند با ترغیب بازی‌های گروهی و الگو دادن رفتار مهربانانه، رشد اجتماعی کودک را تقویت کنند.
چهار تا پنج سالگی: دوستی‌های واقعی و گروه‌های کوچک
در چهار و پنج سالگی، کودکان:
- تعاملات اجتماعی پیچیده‌تر و پایدارتر می‌شوند.
- وابستگی به والدین کمتر و وابستگی به همسالان بیشتر می‌شود.
- شروع به تقسیم کردن وسایل، تأیید یکدیگر و درخواست کمک از هم می‌کنند.
- گروه‌های سه تا پنج نفره دوستان نزدیک شکل می‌گیرد و بازی‌ها اهداف مشترک پیدا می‌کنند.
«ترمیم رابطه» مهم‌تر از «دعوا نکردن» است
بسیاری از والدین فکر می‌کنند کودک اجتماعی یعنی کودکی که:
❌ دعوا نمی‌کند
❌ همیشه مهربان است
❌ همیشه شریک می‌شود
اما در واقع، مهارت کلیدی اجتماعی این است: کودک بعد از اختلاف بتواند رابطه را دوباره درست کند.
کودکی که هرگز اختلاف را تجربه نمی‌کند، مهارت حل اختلاف را یاد نمی‌گیرد.
دوستی سالم یعنی: بتوانم ناراحت شوم ولی قطع رابطه نکنم، بتوانم بدون آسیب زدن حرفم را بزنم، بتوانم عذرخواهی کنم یا ببخشم و بتوانم دوباره بازی را ادامه دهم.
نکته۱: رفتار کودکان در تعامل با یکدیگر پیوسته در حال تغییر است؛ لحظه‌ای همکاری می‌کنند و لحظه‌ای پرخاشگری نشان می‌دهند، اما معمولاً کشمکش‌ها سریع حل می‌شوند.
نکته۲: رفتار کودکان به شدت از نگرش دیگران تأثیر می‌پذیرد. اگر دیگران بر مسئله همکاری تأکید کنند، کودکان کمتر به رقابت با یکدیگر برمی‌خیزند. اگر رقابت تشویق شود، یکی از انگیزه‌های قدرتمند رفتار شده و حسادت اوج می‌گیرد.
محیط تشویق‌کننده همکاری ← کودک رفتار دوستانه بیشتری نشان می‌دهد.
محیط رقابتی و مقایسه‌ای ← حسادت و رقابت افزایش می‌یابد.
نقش خلق‌وخو و ویژگی‌های فردی در دوست‌یابی
برخی از کودکان رهبر گروه می‌شوند و تقریباً نزد همه محبوبیت دارند. برخی دیگر به تابع بودن راضی‌اند.
کودکانی که رفتاری دوستانه، توأم با همکاری و پرخاشگری کمتر دارند و راحت‌تر می‌توان با آنها کنار آمد، بیشتر از بقیه مورد علاقه خواهند بود. کودکان خجالتی، تکانشی یا کمرو ممکن است کمتر با همسالان تعامل کنند، اما بازی‌های فردی و خلاقانه آنها نیز می‌تواند مثبت و سازنده باشد.
جنسیت و توانایی‌های فیزیکی در برخی موارد بر پذیرش اجتماعی تأثیر دارد، به ویژه در پسران. کودکان در انتخاب همبازی بیشتر تابع دوستان همجنس هستند.
توصیه‌های عملی برای والدین
- اجازه دهید کودک با همسالان تعامل کند و تجربه‌های اجتماعی متنوع داشته باشد.
- محیط بازی امن و بدون رقابت شدید فراهم کنید تا کودکان با هم همکاری کنند و به مرور یاد بگیرند با اختلافات کنار بیایند و روابط مثبت بسازند.
- بازی‌های گروهی و وانمودی را ترغیب و حمایت کنید. مشارکت در بازی‌های گروهی و یادآوری مهارت‌های حل تعارض، رشد دوستانه کودکان را تقویت می‌کند.
- در مواقع بروز تنش الگو باشید؛ با آرامش، به کودک یاد دهید حل تعارض و همکاری را تمرین کند.
- ارزش دوستی و مهربانی را به‌طور مداوم نشان دهید و گفت‌وگو درباره احساسات را در بازی و زندگی روزمره جا بیندازید.
کمک به کودک برای «بازسازی دوستی بعد از دعوا»
هر بار که کودک با هم‌بازی‌اش دعوا می‌کند، قهر می‌کند، هل می‌دهد یا ناراحت می‌شود، این موقعیت را به‌جای تنبیه، سرزنش یا عجله برای تمام کردن ماجرا، تبدیل به یک فرصت یادگیری کنید. بدین‌صورت که:
۱. اول احساس کودک را ببینید و نام ببرید. (همدلی)
چند ثانیه کنار کودک بنشینید و بگویید:
- «به نظر خیلی عصبانی شدی.»
- «فکر کنم ناراحت شدی چون نوبتت رعایت نشد.»
- «می‌بینم دوست داشتی اسباب‌بازی دست تو باشه.»
این کار کمک می‌کند کودک آرام شود و بفهمد احساسش دیده شده است.
۲. کمک کنید حرفش را با کلمه بزند، نه با رفتار.
از کودک بخواهید جمله‌ای بسازد:
- «من ناراحت شدم وقتی…»
- «دوست دارم نوبتم رعایت بشه.»
- «می‌تونیم با هم بازی کنیم؟»
اگر بلد نیست، خودتان الگو بدهید و با هم تمرین کنید.
۳. راه برگشت به بازی را پیدا کنید.
از کودک بپرسید:
- «الان چه کاری می‌تونه کمک کنه دوباره بازی ادامه پیدا کنه؟»
- «دوست داری چی بگی یا چی کار کنی؟»
گاهی جواب ساده است:
✔ عذرخواهی
✔ توافق روی نوبت
✔ انتخاب یک بازی جدید
✔ درست کردن چیزی که خراب شده
هدف این نیست که مقصر پیدا شود؛ هدف این است که رابطه ترمیم شود.
مثال: دعوا سر اسباب‌بازی
دو کودک هر دو یک ماشین را می‌خواهند. یکی ماشین را می‌کشد و دیگری گریه می‌کند.
والد کنار کودک می‌نشیند: «می‌بینم خیلی ناراحت شدی چون می‌خواستی با ماشین بازی کنی.»
کمک به بیان احساس: «می‌تونی بگی: من ناراحت شدم وقتی ماشینو از دستم گرفتی.»
بازسازی رابطه: «دوست داری نوبتی بازی کنید یا یه ماشین دیگه انتخاب کنیم؟»
دوستی، اولین تمرین زندگی اجتماعی کودک است؛ جایی که یاد می‌گیرد صبر کند، شریک شود، حرف بزند، دلخور شود و دوباره آشتی کند.
هر بازی ساده، هر اختلاف کوچک و هر خنده‌ی کودکانه، آجری است برای ساختن شخصیت آینده‌ی او.
منابع:
فیلیپ رایس، روانشناسی رشد، ص ۲۶۵ – ۲۶۷
لورا برک، روانشناسی رشد، ص ۵۴۲ – ۵۴۸