رشد مهارت‌های حرکتی(ویژگی ۰ تا ۲ سال)
5دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
حرکت؛ زبان رشد کودک
بعد از حدود ۳ ماهگی، به‌تدریج کودک از یک نوزاد نسبتاً بی‌حرکت، به یک کاوشگر فعال تبدیل می‌شود. از غلت زدن و نشستن تا سینه‌خیز رفتن، راه رفتن و دویدن.
کودک با حرکت کردن، دنیا را می‌شناسد. هر توانایی حرکتی جدید، پنجره‌ای تازه برای شناخت جهان پیش روی او باز کرده و فرصتی برای کشف، یادگیری، ارتباط و استقلال بیشتر فراهم می‌کند.
- وقتی می‌نشیند: دید تازه‌ای به محیط پیدا می‌کند.
- وقتی دستش را به اشیا می‌رساند: یاد می‌گیرد می‌تواند روی دنیای اطرافش اثر بگذارد.
- وقتی سینه‌خیز یا چهار‌دست‌وپا حرکت می‌کند: کنجکاوی او شکوفا می‌شود.
- وقتی راه می‌رود: دنیایش چند برابر بزرگ‌تر می‌شود.
به همین دلیل، حرکت فقط جابه‌جا شدن نیست؛ بلکه مقدمه شکل‌گیری شناخت، حل مسئله، اعتمادبه‌نفس و روابط اجتماعی است.
رشد حرکتی به دو بخش تقسیم می‌شود
رشد حرکتی کودکان معمولاً در دو گروه اصلی بررسی می‌شود:
حرکات ظریف
حرکات ظریف به استفاده دقیق از انگشتان و دست‌ها مربوط می‌شود؛ مانند:
- دسترسی به اشیا
- چنگ زدن
- گرفتن و رها کردن وسایل
- دستکاری و بررسی اشیا
حرکات درشت
حرکات درشت به فعالیت عضلات بزرگ بدن مربوط می‌شود؛ مانند:
- غلت زدن
- نشستن
- خزیدن و سینه‌خیز رفتن
- ایستادن
- راه رفتن
این دو گروه مهارتی، هم‌زمان با یکدیگر رشد می‌کنند و هر کدام زمینه‌ساز مهارت‌های بعدی هستند.
از میان تمام مهارت‌های حرکتی، دسترسی و گرفتن اشیا یکی از مهم‌ترین نقش‌ها را در رشد شناختی کودک دارد.
اهمیت رشد حرکتی
کودک وقتی وسیله‌ای را می‌گیرد، رها می‌کند، بین دو دست جابه‌جا می‌کند یا آن را بررسی می‌کند، در واقع در حال انجام یک آزمایش علمی کوچک است. او یاد می‌گیرد: «اگر این کار را بکنم، آن اتفاق می‌افتد.»
همین تجربه‌های ساده، پایه شکل‌گیری بسیاری از توانایی‌های مهم آینده هستند؛ از جمله:
- حل مسئله
- پیش‌بینی نتیجه کارها
- تمرکز و توجه
- درک رفتار دیگران
رشد حرکتی درشت و ظریف در دو سال اول زندگی
کودکان معمولاً مهارت‌های حرکتی را با ترتیب تقریباً مشابهی کسب می‌کنند؛ اما زمان دستیابی به هر مهارت در همه کودکان یکسان نیست. جدول زیر میانگین سن دستیابی و دامنه‌ای را نشان می‌دهد که حدود ۹۰ درصد کودکان در آن بازه زمانی به مهارت موردنظر دست پیدا می‌کنند.
| مهارت حرکتی | سن متوسط دستیابی | دامنه سنی (۹۰٪ کودکان) |
|---|---|---|
| سر را راست و محکم نگه می‌دارد | ۶ هفتگی | ۳ هفتگی تا ۴ ماهگی |
| خود را با دست‌ها بلند می‌کند (روی شکم) | ۲ ماهگی | ۳ هفتگی تا ۴ ماهگی |
| از پهلو به پشت می‌غلتد | ۲ ماهگی | ۳ هفتگی تا ۵ ماهگی |
| مکعب را چنگ می‌زند | ۳ ماه و ۳ هفتگی | ۲ تا ۷ ماهگی |
| از پشت به پهلو می‌غلتد | ۴٫۵ ماهگی | ۲ تا ۷ ماهگی |
| بدون کمک می‌نشیند | ۷ ماهگی | ۵ تا ۹ ماهگی |
| سینه‌خیز می‌رود | ۷ ماهگی | ۵ تا ۱۱ ماهگی |
| خود را برای ایستادن بالا می‌کشد | ۸ ماهگی | ۵ تا ۱۲ ماهگی |
| بدون کمک می‌ایستد | ۱۱ ماهگی | ۹ تا ۱۶ ماهگی |
| بدون کمک راه می‌رود | ۱۱ ماه و ۳ هفتگی | ۹ تا ۱۷ ماهگی |
| با دو مکعب برج می‌سازد | ۱۱ ماه و ۳ هفتگی | ۱۰ تا ۱۹ ماهگی |
| محکم خط‌خطی می‌کند | ۱۴ ماهگی | ۱۰ تا ۲۱ ماهگی |
| با کمک از پله بالا می‌رود | ۱۶ ماهگی | ۱۲ تا ۲۳ ماهگی |
| در جا می‌پرد | ۲۳ ماه و ۲ هفتگی | ۱۷ تا ۳۰ ماهگی |
| روی پنجه پا راه می‌رود | ۲۵ ماهگی | ۱۶ تا ۳۰ ماهگی |
💡 یک نکته مهم
ترتیب مراحل رشد حرکتی تقریباً در همه کودکان مشابه است؛ اما سرعت رسیدن به هر مرحله می‌تواند کاملاً متفاوت باشد. بعضی کودکان زودتر می‌نشینند اما دیرتر راه می‌روند و بعضی دیگر دیرتر می‌خزند اما سریع‌تر راه می‌افتند.
این تفاوت‌ها طبیعی است. مقایسه، عجله یا تمرین اجباری، لازم نیست.
بر اساس نظریه سیستم‌های پویا، رشد حرکتی مجموعه‌ای از مهارت‌های جداگانه نیست؛ بلکه سیستمی زنده و در حال هماهنگ شدن است. هر مهارت جدید، حاصل همکاری چند عامل با یکدیگر است.
چهار عامل اصلی در شکل‌گیری مهارت‌های حرکتی عبارت‌اند از:
- رشد دستگاه عصبی مرکزی
- توانایی‌های بدنی کودک
- هدف و انگیزه کودک برای حرکت
- محیطی که فرصت تمرین و کاوش را فراهم می‌کند
وقتی این عوامل به‌تدریج با هم هماهنگ می‌شوند، مهارت‌های جدید ظاهر می‌شوند.
برای مثال:
- لگد زدن + دسترسی ← سینه‌خیز رفتن
- سینه‌خیز رفتن + ایستادن + حفظ تعادل ← راه رفتن
گاهی یک تغییر کوچک، مانند قوی‌تر شدن عضلات یا فراهم شدن محیطی امن برای تمرین، باعث می‌شود کودک الگوی حرکتی تازه‌ای را کشف کند و وارد مرحله بعدی رشد شود.
رشد حرکتی، روابط اجتماعی را هم تغییر می‌دهد
رشد حرکتی فقط باعث قوی‌تر شدن عضلات کودک نمی‌شود؛ بلکه بر رابطه والد و کودک و به طور کلی بر روابط اجتماعی او نیز اثر می‌گذارد.
هر مهارت حرکتی جدید، واکنش تازه‌ای در والد ایجاد می‌کند. گاهی این واکنش، تشویق و هیجان است و گاهی نگرانی و محدود کردن.
برای مثال، وقتی کودک تازه ایستادن را یاد می‌گیرد و می‌خواهد وسایل روی میز را لمس کند، ممکن است والد مرتب بگوید:
«نکن! می‌افتی! خطرناکه!»
اگر محیط برای حرکت کودک آماده نباشد، هر تلاش او با محدودیت و تنش همراه می‌شود؛ اما وقتی محیط ایمن باشد، همان حرکت‌ها به فرصت‌های ارزشمند یادگیری تبدیل می‌شوند.
حرکت + محیط ناایمن = تنش و محدودیت
حرکت + محیط ایمن = یادگیری، استقلال و رشد
بنابراین برای حمایت از رشد حرکتی کودک:
۱. فضای امن و آزاد برای حرکت فراهم کنید.
به کودک فرصت بدهید روی زمین و در محیطی ایمن آزادانه حرکت کند و مهارت‌های جدیدش را تمرین کند.
۲. محیط را ایمن کنید، نه کودک را محدود.
اشیای خطرناک را از دسترس خارج کنید تا مجبور نباشید مدام حرکت کودک را متوقف کنید.
۳. اجازه دهید کودک با سرعت خودش حرکت کند.
برای نشستن، خزیدن یا راه رفتن عجله نکنید. هر کودک مسیر رشد مخصوص به خود را دارد.
۴. از افتادن‌های کوچک نترسید.
افتادن‌های جزئی، بخشی طبیعی از یادگیری تعادل و کنترل بدن هستند؛ البته به شرط آنکه محیط ایمن باشد.
۵. کنجکاوی او را تشویق کنید.
اجازه دهید اشیا را لمس کند، جابه‌جا کند، بیندازد و دوباره امتحان کند. بسیاری از یادگیری‌های شناختی از همین تجربه‌های ساده آغاز می‌شوند.
۶. استفاده طولانی‌مدت از وسایل محدودکننده را کاهش دهید.
روروئک، صندلی‌های محدودکننده یا تاب، فرصت حرکت آزاد و تمرین مهارت‌های طبیعی را کاهش می‌دهند.
۷. بیشتر تشویق کنید، کمتر دخالت کنید.
کودک را زیر نظر داشته باشید، اما اجازه دهید تا جایی که می‌تواند خودش مسئله‌های حرکتی را حل کند.
۸. تفاوت‌های فردی را بپذیرید.
همه کودکان دقیقاً در یک زمان به مهارت‌های حرکتی نمی‌رسند. مقایسه کردن، فقط نگرانی بی‌دلیل ایجاد می‌کند.
۹. در صورت نگرانی با پزشک مشورت کنید.
اگر احساس می‌کنید کودک در چند مهارت مهم حرکتی تأخیر قابل‌توجهی دارد یا روند رشد او متوقف شده است، ارزیابی پزشک یا متخصص رشد کودک می‌تواند اطمینان‌بخش باشد.
❝
کودک با حرکت، خودش و دنیای اطرافش را می‌شناسد.
هر فرصتی که برای حرکت آزادانه در اختیار او می‌گذارید، پایه‌ای برای استقلال، کنجکاوی و اعتمادبه‌نفس آینده اوست.
🌼 جمع‌بندی مربا
رشد حرکتی، تنها یاد گرفتن نشستن، خزیدن یا راه رفتن نیست؛ بلکه مسیری است که کودک از طریق آن، بدن خود، محیط اطراف و رابطه با دیگران را می‌شناسد. فراهم کردن فرصت حرکت، بازی و کاوش در محیطی امن، یکی از ارزشمندترین هدیه‌هایی است که می‌توان به رشد مغز، یادگیری و استقلال کودک داد.
📚 منبع
لورا برک، روان‌شناسی رشد، ص ۲۸۸–۲۹۷.