رشد زبانی(ویژگی ۰ تا ۲ سال)
6دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
رشد زبانی
رشد زبان از همان ماه‌های نخست زندگی آغاز می‌شود؛ اما نه با کلمه، بلکه با صدا، غان‌وغون و تلاش برای ارتباط .
نوزاد ابتدا با صداها بازی می‌کند، بعد آنها را تقلید می‌کند و به‌تدریج از صدا به «معنا» می‌رسد.
سفری شگفت‌انگیز از «آغو» و «غان‌وغون» تا «مامان آب بده» و «بابا بیا».
او بسیار بیشتر از آنچه می‌تواند بگوید، می‌فهمد.
هر لبخند،
هر پاسخ،
هر نگاه
و هر گفت‌وگوی شما،
یک گام مغز او را به زبان نزدیک‌تر می‌کند.
مغز از روز اول آماده یادگیری زبان است
رشد زبان مسیر ثابتی دارد، اما سرعت آن در کودکان متفاوت است.
برخی زودتر حرف می‌زنند، برخی دیرتر؛ و هر دو، اگر در مسیر طبیعی رشد باشند، طبیعی‌اند.
حتی نوزاد تازه متولدشده نیز:
- صدای مادرش را از صداهای دیگر تشخیص می‌دهد.
- به الگوهای گفتاری انسان حساس است.
- تفاوت آواهایی مانند «ب» و «م» را تشخیص می‌دهد.
- مغز او از ابتدا برای یادگیری زبان برنامه‌ریزی شده است.
بنابراین کودک زبان را با کلاس آموزشی یاد نمی‌گیرد؛ بلکه با تعامل انسانی، نگاه، بازی و گفت‌وگو آن را می‌آموزد.
زنجیره رشد زبان
رشد زبان، مسیر مشخصی دارد. هر کودک ممکن است کمی زودتر یا دیرتر این مراحل را طی کند، اما ترتیب کلی رشد تقریباً در همه کودکان در دنیا یکسان است و به فرهنگ خاصی محدود نیست.
گفتار درونی
کودکان صحبت کردن را یاد می‌گیرند چون نیاز دارند با دیگران ارتباط برقرار کنند، خواسته‌هایشان را بیان کنند و بر محیط اطراف خود اثر بگذارند. پیش از آنکه با دیگران گفتگو کنند، مدتی با خودشان حرف می‌زنند؛ چیزی که روان‌شناسان آن را «گفتار درونی» یا گفتگوی خصوصی می‌نامند.
در بزرگسالان گفتگو با خود معمولاً بی‌صداست، ولی در کودکان، اغلب با صدای بلند آغاز می‌شود. به مرور زمان، این گفتار خودآموخته به نجوا و سپس رفته‌رفته به گفتگویی درونی و خصوصی تبدیل می‌شود. گفتگوی خصوصی کودکان پیش‌دبستانی به کنترل رفتار، مرور دانسته‌ها، تصمیم‌گیری و حل مسئله آنها کمک می‌کند.
نخستین واژه‌های گفتاری
حدود دو ماهگی، نوزاد صداهای کشیده و زمزمه‌مانند تولید می‌کند. با رشد بیشتر، صامت‌ها نیز وارد گفتار می‌شوند.
در حدود شش ماهگی، غان‌وغون آغاز می‌شود؛ به تدریج رشته‌هایی از هجاهای تکراری مانند: «بابابابابابابابا» یا «نانانانانانانانا» شکل می‌گیرند.
🧩 آیا می‌دانستید:
بچه‌ها در هر جای دنیا (حتی آن‌هایی که ناشنوا هستند) غان‌وغون کردن را تقریبا در سن یکسانی شروع می‌کنند و صداهای مشابهی از خود در می‌آورند، اما برای اینکه غان‌وغون کردن بیشتر رشد کند، آنها باید بتوانند گفتار انسان را بشنوند.
در حدود ۱۲ ماهگی بیشتر کودکان نخستین واژه‌های واقعی مانند «ماما» یا «بابا» را بر زبان می‌آورند.
در ۱۸ ماهگی، کودک نوپای متوسط ۳ تا ۵۰ واژه می‌داند و معمولاً نام برخی از اشیا مثل «ماشین»، حیوانات مثل «هاپو»، اجزای بدن مثل «چشم»، یا افراد مهم مثل «ماما» را می‌گوید. واژه‌های کنشی مانند «بای‌بای»، صفت‌ها مانند «داغ»، یا قیدها مانند «نه» نیز ممکن است شامل این موارد باشد.
گفته‌های دو واژه‌ای
بین ۱۸ تا ۲۴ ماهگی کودک شروع می‌کند واژه‌ها را کنار هم قرار دهد تا منظورش را دقیق‌تر بیان کند.
👨 بابا گربه
👋 مامان بای‌بای
🚗 بابا ماشین
🐱 پیشی رفت
گفتار تلگرافی
از حدود ۲۴ ماهگی، جمله‌های کودک طولانی‌تر می‌شوند و شکل تلگرافی به خود می‌گیرند.
گفتار تلگرافی از دو، سه یا چند واژه تشکیل می‌شود که معنا را می‌رساند، ولی تمام واژه‌های غیرضروری از قبیل حرف تعریف، فعل کمکی، حرف ربط، حرف اضافه و سایر واژه‌های اتصالی را حذف می‌کند. این گفتار تلگرافی است چون مانند یک تلگراف تمام واژه‌های غیرضروری را حذف می‌کند، ولی با این وجود معنی را می‌رساند.
نمونه‌ها:
🥛مامان آب نی‌نی
⚽ من توپ رفتم
🚕 بابا ماشین دَدَدَ
🧚♂️ نی‌نی لالا لالا
نقش شما در رشد زبان کودک
تعداد واژه‌هایی که کودک یاد می‌گیرد، بیش از هر چیز به میزان تعامل والد با کودک بستگی دارد؛ نه به اسباب‌بازی‌های گران‌قیمت و نه به کلاس‌های آموزشی.
هر بار که با فرزندتان صحبت می‌کنید، اشیا را نام می‌برید، سؤال می‌پرسید، منتظر پاسخ می‌مانید، حرف‌هایش را تکرار می‌کنید و با علاقه به او گوش می‌دهید، مغز کودک این پیام را دریافت می‌کند که:
«زبان ارزش دارد؛ با زبان می‌توان ارتباط گرفت.»
به همین دلیل، تولید و درک واژه‌ها در سال دوم زندگی با سرعت زیادی افزایش پیدا می‌کند.
پژوهش‌ها نشان می‌دهد نوع صحبت کردن بزرگسالان با کودکان نیز بر رشد زبان آنان اثر می‌گذارد. این شیوه که به آن «زبان والدانه» گفته می‌شود، ویژگی‌هایی مانند موارد زیر دارد:
- آرام‌تر صحبت کردن
- رعایت جمله‌های ساده و روشن
- استفاده از آهنگ و زیر و بم بیشتر در صدا
- به‌کار بردن جمله‌های کوتاه و زمان حال
- واژه‌های ساده‌ای مانند «نام‌نام»، «لالا» و «بای‌بای»
این شیوه گفت‌وگو، درک زبان را آسان‌تر می‌کند و کودک را به صحبت کردن تشویق می‌کند.
برای تقویت رشد زبان، این توصیه‌ها را به‌کار بگیرید
۱. از همان روزهای اول با نوزاد حرف بزنید.
حتی اگر هنوز هیچ پاسخی نمی‌دهد، صدای شما مغزش را برای یادگیری زبان آماده می‌کند.
۲. از زبان والدانه استفاده کنید.
با لحن آرام، آهنگین، جمله‌های کوتاه و واژه‌های ساده با او صحبت کنید.
۳. به صداها و غان‌وغون او پاسخ دهید.
صداهایش را تقلید کنید، لبخند بزنید و گفت‌وگو را ادامه دهید تا احساس کند صدایش شنیده می‌شود.
۴. اشیا و اتفاق‌های اطراف را نام ببرید.
مثلاً بگویید: «این توپ قرمزه»، «الان داریم آب می‌خوریم»، «این گربه است».
۵. احساسات را با کلمات بیان کنید.
واژه‌هایی مانند «خوشحال»، «آخ جون»، «داغه»، «سرده» یا «ناراحت شدی؟» به رشد واژگان هیجانی کودک کمک می‌کند.
۶. جمله‌های او را کامل‌تر تکرار کنید.
اگر گفت: «آب»، شما بگویید: «آره، آب خنکه.»
۷. تلویزیون را جای گفت‌وگو نگذارید.
هیچ صفحه‌نمایشی نمی‌تواند جای گفت‌وگوی واقعی، نگاه و تعامل انسانی را بگیرد.
۸. هر روز کتاب بخوانید.
حتی اگر فقط تصاویر را نگاه می‌کند، درباره عکس‌ها با او صحبت کنید و او را به اشاره کردن و پاسخ دادن تشویق کنید.
۹. او را وارد گفت‌وگوهای روزمره کنید.
در هنگام غذا خوردن، لباس پوشیدن، خرید یا بازی، مدام با او حرف بزنید و منتظر واکنش او بمانید.
۱۰. به‌جای اصلاح مستقیم، الگوی درست را تکرار کنید.
اگر کودک گفت: «توپِم»، شما بدون سرزنش بگویید: «آره، این توپ منه.»
۱۱. تفاوت‌های فردی را بپذیرید.
برخی کودکان زودتر و برخی دیرتر حرف می‌زنند. مهم این است که روند رشد زبانی آنها طبیعی و رو به جلو باشد.
❝
کودک برای حرف زدن، اول باید شنیده شود.
زبان در گفت‌وگوی روزمره، آغوش، نگاه و بازی رشد می‌کند؛
«هر بار که با او حرف می‌زنید، حتی وقتی هنوز کلمه‌ای نمی‌گوید، دارید به او می‌گویید:
صدایت مهم است… دنیا جای گفت‌وگوست.»
🌼 جمع‌بندی مربا
رشد زبان، از نخستین گریه و غان‌وغون آغاز می‌شود و قدم‌به‌قدم به واژه‌ها و جمله‌ها می‌رسد. مهم‌ترین معلم زبان کودک، والدینی هستند که با او حرف می‌زنند، به صداهایش پاسخ می‌دهند و با صبر و علاقه وارد گفت‌وگو می‌شوند. هیچ کلاس آموزشی و هیچ صفحه‌نمایشی جای نگاه، لبخند و گفت‌وگوی روزانه پدر و مادر را نمی‌گیرد. هر گفت‌وگوی ساده امروز، پایه ارتباط، یادگیری و اعتمادبه‌نفس فردای اوست.
📚 منابع
فیلیپ رایس، روانشناسی رشد، ص ۱۶۳ – ۱۶۵.
لورا برک، روانشناسی رشد، ص ۳۶۲ – ۳۷۵.