اگر به پارک محله سری بزنید، تفاوت را به چشم می‌بینید. کودکان پیش‌دبستانی ممکن است کنار هم بازی کنند، اما هر کدام در دنیای خودشان هستند. اما کودکان دبستانی در گروه‌های سه تا ده نفره جمع می‌شوند، با هم حرف می‌زنند، برای بازی قانون می‌گذارند، و اگر کسی از گروه جدا شود، دلگیر می‌شوند.

در این دوره، دنیای اجتماعی کودک دستخوش دو تحول بزرگ می‌شود: شکل‌گیری گروه‌های همسال و تغییر عمیق در مفهوم دوستی.

چرا همسالان اینقدر مهم می‌شوند؟

در این دوره، جامعه همسالان به بستر اصلی رشد اجتماعی تبدیل می‌شود. چرا؟ چون ارتباط با همسالان به کودک کمک می‌کند:

◾ دیدگاه دیگران را بهتر درک کند
◾ خودش را از چشم دیگران ببیند
◾ مهارت‌های اجتماعی‌اش را محک بزند
◾ یاد بگیرد تعارض‌ها را حل کند

نتیجه این تحولات، تعاملات اجتماعی پیچیده‌تر است. کودکان دبستانی در مقایسه با پیش‌دبستانی‌ها:

◾ تعارض‌ها را مؤثرتر حل می‌کنند
◾ از مصالحه و سازش بیشتر استفاده می‌کنند
◾ بیشتر کمک می‌کنند و تقسیم می‌کنند
◾ پرخاشگری بدنی در آنها کاهش می‌یابد (هرچند پرخاشگری رابطه‌ای ممکن است ادامه پیدا کند)
عضویت در این گروه‌ها به کودک کمک می‌کند:
◾ حس تعلق و هویت اجتماعی پیدا کند
◾ نقش‌های مختلف مثل رهبر، همراه یا میانجی را تجربه کند
◾ مهارت‌های همکاری و وفاداری را تمرین کند

اما روی دیگر ماجرا هم وجود دارد. گاهی برخی گروه‌ها حالت انحصاری پیدا می‌کنند و با طرد کردن یا نپذیرفتن دیگران، به آنها آسیب می‌زنند. کودکی که از گروه کنار گذاشته می‌شود ممکن است احساس تنهایی، شرم یا کاهش عزت‌نفس را تجربه کند و حتی به سمت گروه‌هایی با مهارت‌های اجتماعی ضعیف‌تر کشیده شود.

دوستی‌های واقعی؛ فراتر از هم‌بازی بودن

اگر از یک کودک ۴ ساله بپرسید دوست کیست، می‌گوید: «کسی که با من بازی می‌کند.» اما اگر از یک کودک ۸ ساله همین سؤال را بپرسید، پاسخش عمیق‌تر است. به این پاسخ کودک ۸ ساله توجه کنید:

«چرا مریم بهترین دوست تو است؟ چون هر وقت غمگینم به من کمک می‌کند… چه چیز او را تا این حد استثنایی می‌کند؟ من او را برای مدت طولانی‌تری می‌شناسم، من کنار او می‌نشینم و او را بهتر شناخته‌ام… چرا او را بیشتر از هر کس دیگری دوست داری؟ او کارهای زیادی برای من انجام داده است. با من مخالفت نمی‌کند، وقتی گریه می‌کنم از من دور نمی‌شود، و در تکالیف مدرسه به من کمک می‌کند…»

در این دوره معمولاً تعداد دوستان کمتر، اما صمیمیت بیشتر است. بسیاری از کودکان فقط یکی دو «دوست واقعی» دارند. این دوستی‌ها گاهی چند سال ادامه پیدا می‌کند و به کودک وفاداری، حل اختلاف و حفظ رابطه را می‌آموزد.

تأثیر دوست‌ بر رشد کودک

دوستان شبیه همدیگر انتخاب می‌شوند؛ از نظر سن، علایق، رفتار و حتی عملکرد تحصیلی. این شباهت باعث می‌شود کودکان یکدیگر را تقویت کنند؛ چه در جهت مثبت، چه منفی.

• دوستی با کودکان مهربان و همدل ← تقویت رفتارهای اجتماعی سالم
• دوستی با کودکان پرخاشگر ← افزایش احتمال رفتارهای مسئله‌ساز

یعنی «دوست‌ها» می‌توانند مسیر رشد اجتماعی کودک را شکل دهند.

چگونه به رشد اجتماعی کودک کمک کنیم؟

۱. فضای ارتباط با همسالان را فراهم کنید

رفت‌وآمدهای خانوادگی، اردوها، کلاس‌های گروهی و اوقات فراغت در پارک و محله را جدی بگیرید. کودک برای یادگیری مهارت‌های اجتماعی به تمرین نیاز دارد.

۲. درباره دوستانش گفت‌وگو کنید

بدون بازجویی، با علاقه بپرسید: «امروز با کی بازی کردی؟»، «دوستت چه چیزی را دوست دارد؟»، «اگر با دوستت دعوا کنی چکار می‌کنی؟»

۳. مهارت‌های دوستی را آموزش دهید

• چطور به جمعی نزدیک شویم
• چطور نوبت را رعایت کنیم
• چطور پیشنهاد بازی بدهیم
• چطور وقتی از دست کسی ناراحتیم، حرف بزنیم نه اینکه قهر کنیم

۴. برای طردشدگی و تنهایی آماده باشید

اگر کودک مدام تنهاست، از مدرسه یا مهمانی‌ها دلخور برمی‌گردد، یا همیشه از رفتار دیگران گلایه دارد، زمان آن رسیده که عمیق‌تر بررسی کنید.

۵. به او کمک کنید دوست‌های مناسب پیدا کند

نه با تحمیل، که با فراهم کردن فرصت‌های متنوع. گاهی کودکی که با یک گروه جور نیست، می‌تواند در گروه دیگر درخشان باشد.

۶. میزبان دوستانش باشید

اجازه دهید گاهی دوستش به خانه شما بیاید. این فرصت خوبی است تا از نزدیک تعاملاتشان را ببینید و در صورت نیاز، راهنمایی‌های ظریفی ارائه دهید.

۷. تفاوت‌ها را به احترام تبدیل کنید

اگر کودک تمایل دارد فقط با کسانی دوست شود که شبیه خودش هستند، او را با موقعیت‌های متنوع آشنا کنید. تفاوت‌های فرهنگی، قومی، یا حتی سلیقه‌ای می‌توانند فرصت یادگیری باشند.

۸. الگوی دوستی باشید

رابطه شما با دوستانتان را جلوی کودک زندگی کنید. بگذارید ببیند چطور با دوستتان حرف می‌زنید، چطور اختلاف را حل می‌کنید، چطور به هم کمک می‌کنید.

۹. وقتی نگران هستید، مداخله کنید

اگر متوجه شدید کودک در گروهی است که او را به سمت رفتارهای پرخاشگرانه یا ضداجتماعی سوق می‌دهد، بی‌تفاوت نباشید. گاهی لازم است با مدرسه صحبت کنید، گاهی با والدین دیگر، و گاهی مستقیماً با کودکتان.

🌱 کودک در این سن، «چگونه دوست بودن و دوست داشتن» را یاد می‌گیرد.

این تجربه‌ها پایه روابط سالم در نوجوانی و بزرگسالی خواهند بود.