وقتی خواهر و برادرها مدام با هم دعوا می‌کنند!

«اون اول شروع کرد»، «تو همیشه طرف اونو می‌گیری»…

خانه آرام است، اما کافی است یکی از بچه‌ها وسیله دیگری را بردارد، کنار پدر یا مادر بنشیند، نمره بهتری بگیرد یا تعریف بیشتری بشنود. ناگهان اعتراض شروع می‌شود: «همیشه به اون بیشتر توجه می‌کنی»، «چرا من باید کوتاه بیام؟»، «اون اول شروع کرد»، «تو همیشه طرف اونو می‌گیری.»

گاهی دعواها کوچک‌اند و زود تمام می‌شوند؛ اما گاهی هر روز تکرار می‌شوند. یکی از بچه‌ها دائم شکایت می‌کند، یکی احساس می‌کند دیده نمی‌شود، یکی برای جلب توجه رفتارهای تند نشان می‌دهد و دیگری ممکن است با گریه، قهر یا حمله جواب بدهد. والد هم وسط این میدان می‌ماند؛ نمی‌داند قاضی باشد، داور باشد، یکی را تنبیه کند، هر دو را دعوا کند یا اصلاً دخالت نکند.

در سن ۶ تا ۱۱ سال، کودک مفهوم عدالت، مقایسه، مالکیت، نوبت، حق و توجه والدین را جدی‌تر می‌فهمد. او خودش را با خواهر و برادرش مقایسه می‌کند: «کی بیشتر تشویق شد؟»، «کی بیشتر اجازه دارد؟»، «کی بیشتر دوست داشته می‌شود؟»، «کی موفق‌تر است؟» همین مقایسه‌ها می‌تواند زمینه رقابت، حسادت و دعوا را بیشتر کند.

از طرفی رابطه خواهر و برادر یکی از مهم‌ترین میدان‌های تمرین مهارت‌های اجتماعی است. کودک در همین رابطه یاد می‌گیرد مذاکره کند، نوبت بگیرد، عذرخواهی کند، از حقش دفاع کند، با حسادت کنار بیاید و بعد از دعوا رابطه را ترمیم کند.

پس مسئله این نیست که هیچ دعوایی بین خواهر و برادرها نباشد. مسئله این است که دعواها به تحقیر، آسیب، طرد شدن، احساس تبعیض یا دشمنی پایدار تبدیل نشود. والد باید کمک کند خانه به میدان رقابت فرساینده تبدیل نشود، اما در عین حال کودکان فرصت یادگیری حل اختلاف را هم داشته باشند.

هر کودک دوست دارد مطمئن باشد در دل پدر و مادر جای خاص خودش را دارد. وقتی احساس کند توجه، محبت یا زمان والدین بیشتر به خواهر یا برادرش می‌رسد، ممکن است با حسادت، رقابت، لجبازی یا دعوا واکنش نشان دهد. گاهی پشت جمله «تو همیشه طرف اونو می‌گیری» یک نیاز ساده پنهان است: «من هم می‌خوام دیده بشم.»

جمله‌هایی مثل «ببین خواهرت چقدر مرتب‌تره»، «برادرت از تو درس‌خون‌تره»، «چرا مثل اون نیستی؟» رقابت ناسالم و حسادت را تشدید می‌کند. حتی مقایسه‌های ظاهراً مثبت هم می‌تواند آسیب‌زا باشد؛ چون کودک احساس می‌کند برای دوست‌داشتنی بودن باید از خواهر یا برادرش جلو بزند.

در خانواده طبیعی است که کودک بزرگ‌تر مسئولیت یا آزادی بیشتری داشته باشد و کودک کوچک‌تر کمک بیشتری بگیرد. اما اگر این تفاوت‌ها توضیح داده نشوند، ممکن است کودک آن را بی‌عدالتی بداند. مثلاً کودک کوچک‌تر می‌گوید «چرا اون دیرتر می‌خوابه؟» و کودک بزرگ‌تر می‌گوید «چرا همیشه باید به خاطر کوچیک‌تر بودن اون کوتاه بیام؟»

وسایل، اسباب‌بازی‌ها، کتاب‌ها، اتاق، میز، لباس، خوراکی و حتی جای نشستن می‌تواند موضوع دعوا شود. کودک ۶ تا ۱۱ ساله در حال یادگیری مفهوم مالکیت، حریم و اشتراک است. اگر مرزها روشن نباشند، دعوا بر سر «مال من» و «مال تو» زیاد می‌شود.

اگر والد همیشه سریع وارد دعوا شود و یکی را مقصر اعلام کند، کودکان ممکن است به جای یادگیری حل اختلاف، دائم دنبال جلب حمایت والد باشند. در این حالت هر دعوا تبدیل به شکایت‌بردن نزد پدر و مادر می‌شود و هر کودک تلاش می‌کند ثابت کند «حق با من است.»

حسادت احساسی طبیعی است، اما اگر کودک بابت حسادت تحقیر یا سرزنش شود، آن را پنهان یا با رفتار بد نشان می‌دهد. وقتی والد می‌گوید «خجالت بکش، مگه آدم به خواهرش حسودی می‌کنه؟» کودک یاد نمی‌گیرد حسادتش را مدیریت کند؛ فقط یاد می‌گیرد آن را انکار کند.

تولد خواهر یا برادر جدید، بیماری یکی از کودکان، تغییر مدرسه، جابه‌جایی خانه، جدایی والدین، فشار اقتصادی یا مشغله زیاد والدین می‌تواند تعادل توجه در خانواده را تغییر دهد. کودک ممکن است احساس کند جایگاه قبلی‌اش از دست رفته و با حسادت یا پرخاشگری واکنش نشان دهد.

گاهی والد واقعاً ناخواسته با یکی از کودکان نرم‌تر، با دیگری سخت‌گیرتر، یا نسبت به یکی حمایتگرتر رفتار می‌کند. گاهی هم بی‌عدالتی واقعی نیست، اما کودک چنین برداشتی دارد. در هر دو حالت، احساس بی‌عدالتی اگر شنیده نشود، دعوا و رقابت را بیشتر می‌کند.

اگر والدین هنگام اختلاف با داد زدن، قهر، تحقیر، تهدید یا مقصر کردن همدیگر رفتار کنند، کودکان هم همان شیوه را در رابطه با خواهر و برادر یاد می‌گیرند. کودکان بیشتر از آنکه از نصیحت درباره آرامش یاد بگیرند، از رفتار واقعی بزرگسالان در زمان اختلاف الگو می‌گیرند.

بعضی کودکان نمی‌دانند وقتی هر دو یک وسیله را می‌خواهند، وقتی نوبتشان رعایت نشده، وقتی مسخره شده‌اند یا وقتی احساس بی‌عدالتی دارند، چه باید بکنند. چون مهارت گفت‌وگو، نوبت‌گیری، توافق و جبران را بلد نیستند، دعوا ساده‌ترین راه واکنش می‌شود.

هر کودک را با خودش مقایسه کنید، نه با خواهر و برادرش. به جای «ببین خواهرت چقدر زود تکلیفش رو نوشت»، بگویید: «امروز نسبت به دیروز زودتر شروع کردی.» مقایسه، رقابت ناسالم می‌سازد؛ اما دیدن پیشرفت فردی، اعتمادبه‌نفس و انگیزه را تقویت می‌کند.

گاهی چند دقیقه توجه اختصاصی، مقدار زیادی از حسادت را کم می‌کند. لازم نیست زمان طولانی باشد؛ ده دقیقه بازی، گفت‌وگو، کتاب خواندن یا همراهی بدون حضور خواهر و برادر می‌تواند به کودک پیام بدهد: «تو هم جای ویژه خودت را داری.»

اگر کودک حسادت کرد، او را شرمنده نکنید. بگویید: «به نظر میاد ناراحت شدی چون فکر کردی من به خواهرت بیشتر توجه کردم.» یا «گاهی آدم دوست داره خودش بیشتر دیده بشه؛ این احساس قابل فهمه، اما نباید باعث آسیب زدن به دیگری بشه.» کودک وقتی احساسش را بشناسد، بهتر می‌تواند رفتارش را کنترل کند.

کودکان معمولاً فکر می‌کنند عدالت یعنی همه چیز دقیقاً مساوی باشد. به آن‌ها توضیح دهید عدالت یعنی هرکس به اندازه سن، نیاز و مسئولیتش چیزی دریافت کند. می‌توانید بگویید: «قرار نیست همه چیز همیشه یکسان باشه؛ اما تلاش می‌کنیم نیاز هرکسی دیده بشه.»

اختلاف داشتن ممنوع نیست، اما آسیب زدن ممنوع است. قانون بگذارید: زدن ممنوع، فحش دادن ممنوع، مسخره کردن ممنوع، خراب کردن وسیله دیگری ممنوع، تهدید و تحقیر ممنوع. این قوانین را در زمان آرامش توضیح دهید و پیامدهای منطقی برای شکستن آن داشته باشید.

در هر دعوا فوراً دنبال مقصر نگردید. به جای اینکه بپرسید «کی شروع کرد؟»، بگویید: «هرکدوم بگید چی شد و الان برای حلش چه پیشنهادی دارید.» این کار کودکان را از شکایت و مقصرسازی به سمت حل مسئله می‌برد.

گاهی کودکان فقط داد می‌زنند، اما پشت دادشان احساس یا نیاز مشخصی است. شما می‌توانید کمک کنید احساس‌ها ترجمه شوند: «تو ناراحت شدی چون فکر کردی نوبتت رعایت نشده.» «تو عصبانی شدی چون وسایلت بدون اجازه برداشته شده.» وقتی احساس روشن شود، راه‌حل هم روشن‌تر می‌شود.

مشخص کنید چه وسایلی شخصی‌اند و بدون اجازه نباید برداشته شوند، و چه وسایلی مشترک‌اند و باید با نوبت یا توافق استفاده شوند. این مرزبندی ساده بسیاری از دعواها را کم می‌کند. کودک باید یاد بگیرد اشتراک به معنای بی‌حریم شدن وسایل شخصی نیست.

برای استفاده از وسایل مشترک مثل تبلت، اسباب‌بازی، میز بازی یا تلویزیون از تایمر، جدول نوبت یا توافق مشخص استفاده کنید. وقتی نوبت قابل دیدن باشد، بحث کمتر می‌شود. جمله پیشنهادی: «الان نوبت تو ده دقیقه است، بعد نوبت خواهرت می‌شه.»

گاهی والد از کودک بزرگ‌تر انتظار دارد همیشه کوتاه بیاید چون «تو بزرگ‌تری». این جمله اگر زیاد تکرار شود، باعث خشم و حس بی‌عدالتی می‌شود. بزرگ‌تر بودن یعنی مسئولیت بیشتر، اما نه اینکه همیشه حق او نادیده گرفته شود.

گاهی چون کودک کوچک‌تر است، والد رفتارهایش را نادیده می‌گیرد و فقط کودک بزرگ‌تر را سرزنش می‌کند. این کار رقابت و حسادت را بیشتر می‌کند. کودک کوچک‌تر هم باید متناسب با سنش یاد بگیرد اجازه بگیرد، نوبت را رعایت کند و اگر آسیب زد جبران کند.

به جای اینکه فقط موفقیت فردی را برجسته کنید، رفتارهای همکاری را ببینید: «دیدم با هم برج ساختید»، «امروز نوبت رو رعایت کردید»، «وقتی خواهرت ناراحت شد، بهش کمک کردی.» تشویق همکاری به کودکان یاد می‌دهد رابطه‌شان فقط میدان مسابقه نیست.

بعد از آرام شدن، فقط نپرسید «کی مقصر بود؟» بپرسید: «برای درست کردن رابطه چی کار می‌تونی بکنی؟» ترمیم می‌تواند عذرخواهی، برگرداندن وسیله، کمک به درست کردن چیزی، کشیدن نقاشی، گفتن جمله محبت‌آمیز یا توافق برای دفعه بعد باشد.

همه دعواها را نباید والد حل کند، اما اگر یکی از کودکان همیشه قربانی است، دیگری زورگویی می‌کند، آسیب جسمی یا تحقیر شدید وجود دارد، یا اختلاف‌ها به ترس و طرد شدن یکی از بچه‌ها منجر شده، والد باید جدی و روشن دخالت کند. بی‌طرفی در برابر زورگویی، به معنای بی‌عدالتی است.

نگویید «این یکی همیشه مظلومه»، «اون یکی همیشه دعوا راه می‌اندازه»، «تو حسودی»، «تو خودخواهی». این برچسب‌ها نقش‌های ناسالم را در خانواده ثابت می‌کنند. به جای برچسب، رفتار مشخص را بگویید: «الان بدون اجازه وسیله‌اش رو برداشتی» یا «الان با حرفت ناراحتش کردی.»

تمرین کاربردی برای والد: میز حل اختلاف خواهر و برادر

هدف تمرین: کمک به کودکان برای بیان احساس، شنیدن حرف همدیگر و رسیدن به توافق بدون داد و دعوا.