درک هنجارهای اخلاقی (ویژگی ۲ تا ۶ سال)

از حدود ۲ سالگی کودک به‌تدریج توانایی توصیف رفتارها، با واژه‌هایی مثل «خوب» و «بد» را پیدا می‌کند. او نسبت به رفتارهای آسیب‌زننده مانند هل دادن، زدن و شکستن واکنش هیجانی نشان می‌دهد و کمک کردن و همکاری را می‌فهمد.

در ابتدا، رفتار کودک بیشتر تحت کنترل بیرونی است؛ یعنی قوانین را رعایت می‌کند چون بزرگ‌ترها گفته‌اند.

اما به‌تدریج، به‌ویژه در حوالی ۴ تا ۵ سالگی:

• کودک می‌تواند راستگویی را از دروغگویی تشخیص دهد.
• حتی وقتی کسی متوجه دروغ نشود، باز هم آن را نادرست می‌داند.
• قواعد اخلاقی را بیان می‌کند: «بدون اجازه چیزی برندار»، «راستشو بگو»، «نوبت رو رعایت کن».

اینجاست که وجدان کودک آرام‌آرام از بیرون به درون منتقل می‌شود.

کودک چه تفاوتی میان «اخلاق»، «قانون» و «انتخاب شخصی» می‌بیند؟

کودکان پیش‌دبستانی به‌طرز شگفت‌انگیزی می‌توانند تفاوت بین قواعد اخلاقی، قراردادهای اجتماعی و انتخاب‌های شخصی را بفهمند.

کودک از کجا یاد می‌گیرد چه چیزی درست است؟

۱. الگوگیری

کودک بیشتر از حرف‌ها، رفتار والدین را تقلید می‌کند. اگر والد:

• مهربان باشد.
• راستگو باشد.
• کمک کند.
• احترام بگذارد.

کودک همان رفتار را به‌تدریج درونی می‌کند.

۲. مشاهده واکنش دیگران

وقتی کودکی به دیگری آسیب می‌زند، همسالان ناراحت می‌شوند، گریه می‌کنند یا اعتراض می‌کنند و بزرگسالان درباره احساس قربانی صحبت می‌کنند. اما در تخلفات ساده اجتماعی، واکنش‌ها ملایم‌تر است و بیشتر روی نظم و قانون تأکید می‌شود.

کودک از همین تفاوت‌ها در واکنش دیگران، مفهوم اخلاق را می‌سازد.

۳. تجربه‌های اجتماعی واقعی

مشاجره و دعوا با همشیرها و همسالان بر سر حقوق و دارایی، به کودکان پیش‌دبستانی امکان می‌دهد نخستین عقاید خود را درباره عدالت و انصاف آزمایش کنند.

دعوا بر سر اسباب‌بازی، نوبت، مالکیت و عدالت، فرصت تمرین اخلاق است: «نوبت من بود»    «تو بیشتر بازی کردی»    «این مال منه»

این گفت‌وگوها ذهن اخلاقی کودک را فعال می‌کنند.

۴. گفت‌وگو و راهنمایی والدین

فرد بزرگسال با توضیح دادن اینکه رفتار کودک چه تأثیری بر دیگران می‌گذارد، به او کمک می‌کند احساسات و نیازهای دیگران را بهتر درک کند. برای مثال، مادر می‌تواند به کودک بگوید: «او گریه می‌کند، چون عروسکش را به او پس نمی‌دهی.»

این نوع توضیح دادن، زمانی مؤثرتر است که متناسب با سطح درک کودک باشد و والد در کنار توضیح دلیل رفتار، حد و انتظار خود را نیز روشن و قاطع بیان کند. حتی در دو سالگی هم کودک می‌تواند از چنین توضیح‌هایی بهره ببرد؛ به‌ویژه وقتی والد به‌روشنی می‌گوید چه رفتاری از او انتظار دارد.

در واقع، القا به کودک کمک می‌کند بفهمد چرا باید رفتارش را تغییر دهد، نه اینکه فقط بداند «چه کاری را نباید انجام دهد». کودک از این طریق یاد می‌گیرد رفتار خود را با توجه به احساسات و نیازهای دیگران تنظیم کند و به‌تدریج معیارهای اخلاقی را بپذیرد.

وقتی کودک دلیل یک رفتار را می‌فهمد، احتمال بیشتری دارد که در موقعیت‌های مشابه آینده نیز بتواند خودش تصمیم درست‌تری بگیرد.

تفاوت‌های فردی کودکان را فراموش نکنیم

همه کودکان یکسان یاد نمی‌گیرند و یکسان واکنش نشان نمی‌دهند. برخی ویژگی‌های شخصیتی و خلق‌وخویی کودک می‌تواند باعث شود اثر روش‌های تربیتی والدین کندتر یا کم‌رنگ‌تر دیده شود؛ اما این به معنی بی‌اثر بودن تلاش والدین نیست.

برای مثال:

• کودکانی که همدلی بالاتری دارند، معمولاً با راهنمایی ملایم و توضیح دادن سریع‌تر قواعد اخلاقی را می‌پذیرند و کمتر به اعمال قدرت نیاز دارند.
• در مقابل، کودکانی که بی‌باک، تکانشی یا پرهیجان هستند، ممکن است با روش‌های ملایم دیرتر همراه شوند و نیاز به تمرین، تکرار و صبوری بیشتری داشته باشند.

کودک اخلاق را بیشتر با «تجربه و درک پیامد رفتار» یاد می‌گیرد تا با نصیحت شنیدن.

بیشتر والدین فکر می‌کنند کودک با شنیدن جمله‌هایی مثل «این کار بده»، «باید راست بگی»، «کار خوب اینه» اخلاقی می‌شود. اما ذهن کودک اخلاق را بیشتر از طریق دیدن پیامد رفتارها در زندگی واقعی می‌سازد. کودک وقتی واقعاً می‌فهمد «هل دادن بد است» که: دوستش گریه کند، بازی متوقف شود، رابطه آسیب ببیند و بعد ببیند چطور می‌شود آن را ترمیم کرد.

اگر فقط تنبیه شود، مغز کودک «ترس از مجازات» را یاد می‌گیرد، نه «فهم درست و غلط».

توصیه‌های کاربردی برای والدین

•    ✓ خودتان الگوی اخلاق باشید، نه فقط قانون‌گذار.
•    ✓ درباره احساسات و پیامد رفتارها گفتگو کنید.
•    ✓ قصه‌های اخلاقی و بازی نمایشی را جدی بگیرید.
•    ✓ به‌جای تنبیه، توضیح بدهید و سؤال بپرسید.
•    ✓ کودک را به کمک کردن تشویق کنید، بدون اجبار.
•    ✓ رفتارهای خوب را تحسین کنید.
•    ✓ تحقیر و تنبیه بدنی را کنار بگذارید.

منابع:
لورا برک، روانشناسی رشد، ص ۵۴۹ – ۵۵۸