آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]

یک موقعیت آشنا

مادر به مریم می‌گوید: «وقتی بدون خبر دیر میای خونه، من نگران می‌شم.» مریم با تعجب جواب می‌دهد: «خب چرا نگران می‌شی؟ من که خودم می‌دونستم کجام!»

مادر می‌گوید: «مسئله فقط این نیست که تو بدونی کجایی؛ ما هم باید بدونیم حالت خوبه.» مریم با ناراحتی می‌گوید: «شما اصلاً منو درک نمی‌کنید. فقط می‌خواید گیر بدید.»

در نگاه مریم، موضوع خیلی ساده است: خودش می‌داند کجاست، پس نگرانی مادر بی‌دلیل است. اما او هنوز کامل نمی‌تواند موقعیت را از نگاه مادر ببیند؛ مادری که خبر ندارد فرزندش کجاست، تلفنش را جواب نمی‌دهد و دیرتر از زمان قرار برمی‌گردد.

در دوره نوجوانی، نوجوان بیشتر از قبل به احساسات، خواسته‌ها، تجربه‌ها و نگاه خودش توجه می‌کند. او دنیا را تا حد زیادی از دریچه درک خودش می‌بیند و گاهی نمی‌تواند تصور کند که دیگران همان موقعیت را چگونه می‌بینند. ممکن است بداند دیگران هم نظر دارند، اما همچنان روی برداشت خودش پافشاری کند و دیدگاه دیگران را نپذیرد.

این ویژگی به معنای خودخواهی اخلاقی یا بد بودن نوجوان نیست. بخشی از آن به رشد شناختی و هیجانی این دوره مربوط است. نوجوان هنوز در حال یادگیری این است که یک اتفاق می‌تواند از چند زاویه دیده شود؛ ممکن است در نگاه او یک رفتار ساده باشد، اما در نگاه والدین نگران‌کننده، در نگاه معلم بی‌نظمی، یا در نگاه دوستش بی‌توجهی باشد.

برای مثال، نوجوان ممکن است بگوید: «من فقط شوخی کردم»، اما دوستش واقعاً ناراحت شده باشد. یا بگوید: «من فقط جواب دادم»، اما والدین لحن او را بی‌احترامی تجربه کرده باشند. یا فکر کند «این قانون بی‌معنی است»، بدون اینکه نگرانی، مسئولیت یا تجربه والدین را در نظر بگیرد.

دیدن دنیا از زاویه نگاه خود، بخشی از مسیر طبیعی رشد نوجوان است. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که نوجوان نتواند بپذیرد دیگران هم تجربه، احساس و برداشت متفاوتی دارند. هدف تربیت در اینجا حذف نظر شخصی نوجوان نیست؛ بلکه کمک به او برای دیدن همزمان «نگاه خود» و «نگاه دیگری» است.

نشانه‌ها

👈 پافشاری بر موضع
در بحث‌ها، به جای گوش دادن، فقط منتظر است نوبت حرف زدنش برسد تا دوباره نظر خودش را دیکته کند. کمتر به این فکر می‌کند که شاید بخشی از حرف طرف مقابل هم درست باشد.
👈 سختی در فهم نگرانی والدین
ممکن است نوجوان نگرانی والدین را دخالت، گیر دادن یا بی‌اعتمادی بداند؛ چون هنوز نمی‌تواند موقعیت را به‌خوبی از نگاه پدر و مادر ببیند.
👈 نادیده گرفتن احساس طرف مقابل
نوجوان ممکن است متوجه نشود حرف، شوخی، تأخیر، بی‌توجهی یا لحن او چه اثری بر دیگران گذاشته است. برای او مهم‌تر این است که خودش چه قصدی داشته، نه اینکه دیگری چه احساسی پیدا کرده است.
👈 قضاوت سریع درباره رفتار دیگران
ممکن است رفتار دیگران را سریع به بی‌محبتی، دشمنی، حسادت، سخت‌گیری یا بی‌عدالتی نسبت دهد، بدون اینکه احتمال‌های دیگر را بررسی کند.

بایدها

۱
به نوجوان کمک کنید زاویه دید دیگران را ببیند:
به جای سرزنش مستقیم، از سؤال استفاده کنید. مثلاً بپرسید: «فکر می‌کنی وقتی دیر رسیدی و خبر ندادی، مادر چه حسی داشت؟» یا «اگر دوستت همین حرف را به تو می‌زد، چه احساسی پیدا می‌کردی؟»
۲
بین نیت و اثر رفتار تفاوت بگذارید:
به نوجوان توضیح دهید ممکن است نیت او بد نباشد، اما اثر رفتارش برای دیگری ناراحت‌کننده باشد. مثلاً بگویید: «ممکنه قصدت شوخی بوده، اما حرفت، دوستت رو ناراحت کرده.»
۳
موقعیت‌ها را از چند زاویه بررسی کنید:
بعد از یک اختلاف، با نوجوان مرور کنید که خودش ماجرا را چطور دیده، طرف مقابل چه برداشتی داشته و یک فرد بی‌طرف ممکن است چه قضاوتی کند. این کار به او کمک می‌کند بفهمد یک اتفاق می‌تواند چند تفسیر متفاوت داشته باشد.
۴
احساسات دیگران را نام‌گذاری کنید:
کمک کنید نوجوان احساسات طرف مقابل را حدس بزند؛ مثل نگرانی، خجالت، دلخوری، ترس، ناامیدی یا احساس بی‌احترامی. این کار همدلی او را تقویت می‌کند و باعث می‌شود اثر رفتار خودش را بهتر ببیند.
۵
در گفت‌وگوها از جمله‌های آرام و روشن استفاده کنید:
به جای «تو هیچ‌وقت کسی رو نمی‌فهمی»، بگویید: «الان فقط داری از نگاه خودت می‌بینی. بیا یک بار هم از نگاه طرف مقابل نگاه کنیم.»
۶
فرصت کار گروهی و مسئولیت مشترک فراهم کنید:
فعالیت‌های گروهی، بازی‌های مشارکتی، کار داوطلبانه، مسئولیت‌های خانوادگی و پروژه‌های مشترک به نوجوان کمک می‌کند نیازها و نگاه دیگران را بیشتر ببیند و یاد بگیرد تصمیم‌هایش فقط روی خودش اثر نمی‌گذارد.
۷
خودتان الگوی دیدن نگاه دیگران باشید:
وقتی اختلافی پیش می‌آید، نشان دهید شما هم می‌توانید از زاویه او نگاه کنید. مثلاً بگویید: «می‌فهمم تو دوست داشتی مستقل تصمیم بگیری، اما از طرف ما هم نگرانی وجود داشت.»

نبایدها

۱
خودمحوری نوجوان را فوراً به خودخواهی تعبیر نکنید:

نوجوان همیشه از روی بدخواهی یا بی‌رحمی دیدگاه دیگران را نادیده نمی‌گیرد. گاهی هنوز مهارت دیدن زاویه نگاه دیگران را کامل یاد نگرفته است. بهتر است به جای برچسب زدن، به او کمک کنید این مهارت را تمرین کند.

۲
با تحقیر او را وادار به همدلی نکنید:

جمله‌هایی مثل «تو فقط خودتو می‌بینی»، «چقدر خودخواهی» یا «اصلاً احساس نداری» معمولاً مقاومت ایجاد می‌کند و به رشد همدلی کمک نمی‌کند.

۳
فقط سخنرانی نکنید:

نوجوان با نصیحت طولانی کمتر یاد می‌گیرد. بهتر است با پرسش، مثال، نقش‌آفرینی و مرور موقعیت‌های واقعی، او را به فکر کردن درباره دیدگاه دیگران دعوت کنید.

۴
احساس خودش را نادیده نگیرید:

برای اینکه نوجوان احساس دیگران را ببیند، اول باید احساس خودش هم دیده شود. اگر فقط بگویید «مهم نیست تو چی حس کردی»، احتمالاً دفاعی‌تر می‌شود.

۵
هر مخالفتی را بی‌احترامی ندانید:

نوجوان ممکن است واقعاً دیدگاه متفاوتی داشته باشد. هدف این نیست که همیشه نظر شما را بپذیرد؛ هدف این است که یاد بگیرد همزمان با داشتن نظر خود، دیدگاه دیگران را هم ببیند.

۶
در لحظه عصبانیت انتظار همدلی عمیق نداشته باشید:

وقتی نوجوان در اوج خشم یا ناراحتی است، معمولاً نمی‌تواند به‌خوبی از زاویه دیگران نگاه کند. بهتر است گفت‌وگوی اصلی را به زمان آرام‌تر موکول کنید.

جمع‌بندی

نوجوان در مسیر رشد، باید یاد بگیرد جهان فقط از زاویه نگاه او دیده نمی‌شود. خودمحوری نوجوان اگر با گفت‌وگوی آرام، پرسش‌های درست و تجربه‌های اجتماعی سالم همراه شود، کم‌کم جای خود را به همدلی، انصاف و توانایی دیدن نگاه دیگران می‌دهد.