بلوغ (ویژگی نوجوان)
7دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
یک موقعیت آشنا
سارا چند وقت بود که تغییرات زیادی را در خودش احساس می‌کرد. یک روز جلوی آینه ایستاد و متوجه شد قدش بزرگتر شده و لباس‌های قبلی‌اش دیگر مثل قبل اندازه‌اش نیستند. چند روز بعد، وقتی صدایش را در یک فایل صوتی شنید، با تعجب گفت: «چرا صدام این‌جوری شده؟» حتی بعضی وقت‌ها بیشتر عرق می‌کرد و روی صورتش جوش‌هایی ظاهر می‌شد که قبلاً نداشت.
وقتی مادرش از او پرسید: «چیزی شده؟ چرا نگرانی؟»، سارا با ناراحتی جواب داد: «خودمم نمی‌دونم… حس می‌کنم دیگه مثل قبل نیستم…»
بلوغ یکی از مهم‌ترین مراحل رشد انسان است؛ سفری که کودک را از دنیای کودکی به سمت نوجوانی و سپس بزرگسالی می‌برد. بلوغ در اصل با تغییرات جسمانی آغاز می‌شود؛ یعنی بدن کودک کم‌کم آماده نقش‌های بزرگسالی می‌شود. اما اثر بلوغ فقط در بدن نمی‌ماند. تغییرات هورمونی، رشد جسم، تغییر ظاهر، افزایش حساسیت نسبت به بدن، تغییر در هیجان‌ها و شکل‌گیری نگاه تازه به خود، باعث می‌شود رفتار نوجوان هم تغییر کند.
بسیاری از رفتارهایی که والدین در این سن «لجبازی»، «بدخلقی»، «حساسیت زیاد»، «گوشه‌گیری»، «پرخاشگری» یا «بی‌ثباتی» می‌دانند، گاهی ریشه در همین تغییرات دوره بلوغ دارد. نوجوان در این دوره ممکن است خودش هم نداند دقیقاً چه اتفاقی در بدن و احساساتش در حال رخ دادن است. گاهی از تغییرات بدنش خجالت می‌کشد، گاهی مضطرب می‌شود، گاهی نسبت به نگاه دیگران حساس‌تر می‌شود و گاهی بدون اینکه دلیل روشنی داشته باشد، زود عصبانی یا ناراحت می‌شود.
این تغییرات ممکن است برای دختر نوجوان سؤال‌برانگیز، نگران‌کننده یا حتی اضطراب‌آور باشد؛ مخصوصاً اگر قبل از وقوع آن‌ها آمادگی و آگاهی لازم نداشته باشد. در این دوره، نقش مادر یا یک زن امن و آگاه در خانواده بسیار مهم است تا دختر نوجوان بتواند بدون ترس و شرم، سؤال‌های خود را بپرسد.
پسران ممکن است در این دوره هیجان‌پذیرتر، پرتحرک‌تر، حساس‌تر یا گاهی پرخاشگرتر شوند. نقش پدر یا یک مرد امن، بالغ و قابل اعتماد در این مرحله بسیار مهم است؛ چون پسر نوجوان نیاز دارد درباره تغییرات بدن، احساسات و رفتارهایش راهنمایی درست و محترمانه دریافت کند.
پسران معمولاً با بروزِ هیجانِ بیشتر و برون‌ریزیِ فیزیکی، و دختران اغلب با درون‌گرایی، اضطرابِ اجتماعی و حساسیتِ کلامی این دوره را نشان می‌دهند.
تمایز از بلوغ شرعی: توجه داشته باشید که بلوغ جسمانی (فرآیند بیولوژیک) با بلوغ شرعی (سن تکلیف) تفاوت دارد؛ بلوغ جسمانی در بازه‌ی زمانیِ ۹ تا ۱۴ سال متغیر است و لزوماً همزمان با سن تکلیف نیست. سن تکلیف نشانه‌ها و شرایط خاص خودش را دارد.
نشانه‌ها
👈 رشد سریع قد و تغییر فرم بدن
یکی از نشانه‌های مهم بلوغ، جهش رشد است. نوجوان ممکن است در مدت کوتاهی قد بکشد، دست‌ها و پاهایش بزرگتر شود و فرم کلی بدنش تغییر کند. در بعضی نوجوانان این رشد سریع با کمی ناهماهنگی حرکتی، خستگی یا دردهای خفیف عضلانی و استخوانی همراه می‌شود.
👈 افزایش تعریق و تغییر بوی بدن
با فعال‌تر شدن غدد بدن در دوره بلوغ، تعریق بیشتر می‌شود و بوی بدن تغییر می‌کند. به همین دلیل نوجوان به مراقبت بیشتر از بهداشت فردی، حمام منظم، تعویض لباس و استفاده از لباس تمیز نیاز پیدا می‌کند.
👈 تغییرات پوستی و جوش صورت
در دوره بلوغ، به دلیل تغییرات هورمونی، پوست چرب‌تر می‌شود و ممکن است جوش‌های صورت، پیشانی، پشت یا شانه‌ها ظاهر شود. شدت این تغییرات در نوجوانان متفاوت است و در برخی خفیف و در برخی آزاردهنده‌تر است.
👈 رویش موهای بدن
رویش مو در بخش‌هایی از بدن، یکی از نشانه‌های طبیعی بلوغ است. این تغییر در دختران و پسران دیده می‌شود، هرچند مقدار، زمان و شدت آن در افراد مختلف متفاوت است.
👈 افزایش اشتها و نیاز بیشتر به خواب و استراحت
به دلیل رشد سریع بدن، بعضی نوجوانان در دوره بلوغ اشتهای بیشتری پیدا می‌کنند یا بیشتر از قبل احساس خستگی دارند. بدن در این دوره برای رشد، به تغذیه مناسب، خواب کافی و مراقبت جسمی بیشتری نیاز دارد.
👈 تغییرات اختصاصی دختران
در دختران، نشانه‌هایی مانند رشد پستان‌ها، شروع قاعدگی و گاهی تغییرات پوستی از نشانه‌های بلوغ است. شروع قاعدگی یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بلوغ دختران است و لازم است دختر پیش از آن، آگاهی و آمادگی لازم را داشته باشد.
👈 تغییرات اختصاصی پسران
در پسران، نشانه‌هایی مانند رشد اندام‌های جنسی، افزایش ترشح هورمون‌های جنسی، رویش موی صورت و بدن، تغییر و کلفت شدن صدا، افزایش حجم عضلات و گاهی بروز احتلام از نشانه‌های بلوغ است. تغییر صدا در پسران ممکن است تدریجی باشد و گاهی برای مدتی صدا ناپایدار یا دورگه به نظر برسد.
بایدها
۱
قبل از وقوع تغییرات، آگاهی بدهید
قبل از اینکه تغییراتِ فیزیکی شروع شود، اطلاعاتِ علمی و صحیح را متناسب با سن در اختیارش بگذارید تا از «ترسِ ناشی از بی‌خبری» جلوگیری کنید. دختر باید پیش از شروع قاعدگی، اطلاعات درست و آرام‌بخش دریافت کند. پسر نیز باید قبل از تجربه تغییرات بدنی و جنسی، بداند این تغییرات بخشی طبیعی از رشد هستند.
۲
به نوجوان اطمینان بدهید که تغییرات بدن طبیعی است
به او اطمینان بدهید که این تغییرات برای همه اتفاق می‌افتد و بخشی از طبیعی‌ترین فرآیندِ رشدِ اوست.
۳
حریم بدنی نوجوان را جدی بگیرید
در زدن قبل از ورود به اتاق، اجازه گرفتن برای لمس وسایل شخصی، پرهیز از شوخی درباره بدن و حفظ احترام نوجوان در جمع، به او احساس امنیت می‌دهد. نوجوانی که حریمش محترم شمرده می‌شود، راحت‌تر درباره نگرانی‌هایش با والد حرف می‌زند.
۴
نقش پدر و مادر را متناسب با جنسیت نوجوان فعال کنید
در این دوران، پسران بیش از همیشه به حضورِ پدری صمیمی و دختران به همراهیِ مادری همدل نیاز دارند تا بتوانند سوالاتِ خصوصی خود را مطرح کنند.
۵
سؤال‌های نوجوان را جدی بگیرید
اگر نوجوان سؤال می‌پرسد، یعنی هنوز شما را یک منبع قابل مراجعه می‌داند. حتی اگر سؤال او برایتان غافلگیرکننده بود، واکنش تند نشان ندهید. می‌توانید بگویید: «سؤال مهمیه، خوبه درباره‌اش درست حرف بزنیم.» اگر پاسخ دقیق را نمی‌دانید، بهتر است با کمک منبع معتبر یا مشاور، پاسخ مناسب پیدا کنید.
۶
درباره بهداشت، مراقبت از بدن و نظم شخصی آموزش بدهید
بلوغ با تغییراتی مثل تعریق، بوی بدن، جوش، قاعدگی، رشد موهای بدن و نیاز به مراقبت بیشتر همراه است. نوجوان باید به‌تدریج بهداشت فردی، تعویض لباس، حمام منظم، مراقبت از پوست، استفاده از وسایل شخصی و نظم در مراقبت از بدن را یاد بگیرد.
۷
در موارد غیر معمول به متخصص مراجعه کنید
اگر تغییرات یا اضطرابِ نوجوان از حدِ معمول فراتر رفت، بدونِ گارد گرفتن، از یک مشاورِ نوجوان کمک بگیرید تا این مسیرِ گذار، امن‌تر طی شود.
نبایدها
۱
درباره بدن نوجوان شوخی نکنید
شوخی درباره قد، وزن، جوش صورت، تغییر صدا، رشد بدن، قاعدگی، بوی بدن یا ظاهر نوجوان می‌تواند برای او بسیار آسیب‌زننده باشد. هرگز تغییراتِ بدنی یا صدایِ نوجوان را سوژه‌ی خنده یا شوخی نکنید؛ این کار ضربه‌ای عمیق به اعتمادبه‌نفسِ او می‌زند.
۲
نوجوان را با دیگران مقایسه نکنید
هرگز او را با هم‌سالانش که ممکن است زودتر یا دیرتر به بلوغ رسیده باشند، مقایسه نکنید. بلوغِ هر فرد با سرعتِ منحصر به فردِ خودش رخ می‌دهد.
۳
واکنشِ هیجانی مناسب به رفتارهایِ ناهنجار داشته باشید
یادتان باشد که «خشمِ بی‌دلیل» یا «گوشه‌گیری» او، حمله به شما نیست؛ بلکه واکنشِ او به فشارِ درونیِ هورمون‌هاست. با داد و فریاد، او را از خود دور نکنید. البته این به معنای آزاد بودن هر رفتاری نیست، اما والد باید بین احساس و رفتار تفاوت بگذارد. احساس نوجوان باید دیده شود، اما رفتار آسیب‌زننده باید مرز داشته باشد.
۴
سؤال‌های نوجوان را سرکوب نکنید
اگر نوجوان درباره بدن، بلوغ، تفاوت جنسیت‌ها یا احساساتش سؤال کرد، نگویید «این حرفا زشته»، «هنوز بچه‌ای»، «از کجا یاد گرفتی؟» یا «دیگه درباره این چیزها حرف نزن.» این واکنش‌ها او را از والد دور می‌کند و احتمال مراجعه به منابع نامطمئن را بیشتر می‌کند
۵
آموزش بلوغ را فقط به مدرسه یا اینترنت نسپارید
اگر والدین سکوت کنند، نوجوان پاسخ‌هایش را از جای دیگری پیدا می‌کند؛ ممکن است از دوستان، فضای مجازی یا منابع نامطمئن. بهتر است خانواده، منبع امن، محترمانه و قابل اعتماد برای گفت‌وگو درباره بلوغ باشد.
جمع‌بندی
بلوغ فقط یک تغییر بدنی نیست؛ آغاز مرحله‌ای تازه در تجربه نوجوان از بدن، احساسات، حریم، هویت و رابطه با دیگران است. نوجوان در این مسیر بیش از هر چیز به آگاهی، احترام، حریم، گفت‌وگوی امن و همراهی آرام والدین نیاز دارد. والد آگاه می‌داند که پشت بسیاری از رفتارهای ناپایدار نوجوان، بدنی در حال تغییر و ذهنی در حال سازگار شدن قرار دارد.