«من نمی‌تونم»، «من بلد نیستم»، «اگه خراب بشه چی؟»

کودک می‌خواهد تکلیف ریاضی را شروع کند، اما هنوز سؤال اول را نخوانده می‌گوید: «من ریاضی‌ام خوب نیست.» در کلاس قرار است روخوانی کند، اما سرش را پایین می‌اندازد و می‌گوید: «نمی‌خوام.» در بازی، اگر احتمال باخت بدهد، از همان اول کنار می‌کشد یا وسط بازی عصبانی می‌شود و می‌گوید: «من دیگه بازی نمی‌کنم.»

گاهی هم کودک کاری را دوست دارد، اما جرئت شروع ندارد. دوست دارد نقاشی بکشد، اما می‌گوید: «قشنگ نمی‌شه.» دوست دارد در جمع حرف بزند، اما می‌ترسد بقیه بخندند. می‌خواهد در مسابقه شرکت کند، اما قبل از شروع می‌گوید: «من که برنده نمی‌شم.»

برای والد، این رفتارها گاهی نگران‌کننده و گاهی کلافه‌کننده است. ممکن است والد بگوید: «چرا اینقدر زود ناامید می‌شی؟»، «تو که هنوز شروع نکردی!»، «این حرفا چیه؟»، «یه کم اعتمادبه‌نفس داشته باش!» اما کودک با این جمله‌ها لزوماً شجاع‌تر نمی‌شود. او معمولاً نیاز دارد تجربه کند که اشتباه کردن فاجعه نیست و ارزش او به نتیجه کار وابسته نیست.

در سن ۶ تا ۱۱ سال، کودک بیشتر از قبل خودش را با دیگران مقایسه می‌کند. نمره، سرعت نوشتن، مهارت ورزشی، نقاشی، لباس، ظاهر، محبوبیت در جمع و حتی میزان توجه معلم و والدین برای او مهم‌تر می‌شود. همین مقایسه‌ها می‌تواند اعتمادبه‌نفس او را تقویت یا تضعیف کند.

کودکی که از شکست می‌ترسد، ممکن است دو واکنش متفاوت نشان دهد: یا از کارهای تازه فرار کند، یا فقط سراغ کارهایی برود که مطمئن است در آن‌ها موفق می‌شود. هر دو حالت می‌تواند رشد او را محدود کند. کودک برای رشد، به تجربه‌های تازه، اشتباه‌های کوچک، تلاش‌های تکراری و تشویق به پیشرفت نیاز دارد.

هدف، ساختن کودکی نیست که همیشه برنده باشد یا هیچ‌وقت نترسد. هدف این است که کودک یاد بگیرد می‌تواند تلاش کند، اشتباه کند، دوباره تمرین کند و با شکست‌های کوچک از ارزش خودش کم نشود.

وقتی کودک با خواهر، برادر، همکلاسی یا فرزند فامیل مقایسه می‌شود، کم‌کم احساس می‌کند باید بهتر از دیگران باشد تا ارزشمند دیده شود. جمله‌هایی مثل «ببین اون چقدر بهتره»، «چرا مثل خواهرت نیستی؟» یا «همه از تو جلوترن» اعتمادبه‌نفس کودک را ضعیف می‌کند و ترس از شکست را بیشتر می‌کند.

اگر فقط نمره، رتبه، بردن، تمیزی کار یا نتیجه نهایی دیده شود، کودک یاد می‌گیرد ارزش تلاش او فقط وقتی مهم است که نتیجه عالی باشد. در این حالت، شکست برای او خیلی سنگین می‌شود و ممکن است برای فرار از احساس ناکامی، اصلاً شروع نکند.

اگر کودک قبلاً هنگام اشتباه، با خنده دیگران، سرزنش معلم، ناراحتی والد یا تحقیر همسالان روبه‌رو شده باشد، ممکن است از تکرار آن موقعیت بترسد. ترس امروز کودک گاهی ریشه در یک تجربه دردناک قبلی دارد.

برخی کودکان فکر می‌کنند اگر کاری کامل و بی‌نقص نباشد، ارزش انجام دادن ندارد. گاهی این کمال‌گرایی از خلق‌وخوی کودک می‌آید و گاهی از فضای خانواده‌ای که خطا، بی‌نظمی، نمره پایین یا عملکرد معمولی را به‌سختی می‌پذیرد.

اگر والد همیشه کارها را برای کودک آسان کند، زود کمک کند، اجازه ندهد کودک پیامدهای کوچک را تجربه کند یا قبل از هر سختی وارد عمل شود، کودک فرصت پیدا نمی‌کند ببیند می‌تواند از پس مشکلات بربیاید. حمایت زیاد، اگر با فرصت تمرین همراه نباشد، اعتمادبه‌نفس را ضعیف می‌کند.

جمله‌هایی مثل «تو همیشه خراب می‌کنی»، «تو خجالتی‌ای»، «تو ریاضی‌ات ضعیفه»، «تو دست‌وپاچلفتی‌ای» ممکن است به تصویر ذهنی کودک تبدیل شود. کودک کم‌کم خودش را همان‌طور می‌بیند و قبل از تلاش، شکست را پیش‌بینی می‌کند.

در بعضی کلاس‌ها یا محیط‌ها، نمره، سرعت، رتبه و مقایسه زیاد برجسته می‌شود. کودکی که کندتر یاد می‌گیرد یا در یک مهارت خاص ضعیف‌تر است، ممکن است احساس کند همیشه عقب است. این احساس عقب‌ماندن، ترس از تلاش را بیشتر می‌کند.

گاهی کودک اعتمادبه‌نفس ندارد چون واقعاً در خواندن، نوشتن، ریاضی، ورزش، نقاشی، ارتباط با همسالان یا اجرای جلوی جمع تجربه موفق کافی ندارد. در این حالت، فقط تشویق کلامی کافی نیست؛ کودک به آموزش، تمرین مرحله‌ای و تجربه موفقیت کوچک نیاز دارد.

بعضی کودکان از اینکه جلوی جمع اشتباه کنند، بخوانند، حرف بزنند یا کاری انجام دهند می‌ترسند. برای این کودکان، نگاه دیگران خیلی مهم است. ممکن است توانایی داشته باشند، اما از قضاوت، خنده، مسخره شدن یا خراب شدن تصویرشان بترسند.

به جای اینکه فقط بگویید «چند گرفتی؟» یا «بردی؟»، درباره تلاش کودک حرف بزنید. بگویید: «دیدم تمرین کردی»، «امروز با اینکه سخت بود ادامه دادی»، «از اینکه شروع کردی خوشحالم.» وقتی تلاش دیده شود، کودک یاد می‌گیرد ارزش او فقط به نتیجه وابسته نیست.

کودک را با خودش مقایسه کنید، نه با دیگران. به جای «ببین دوستت چقدر خوب خوند»، بگویید: «این بار نسبت به دفعه قبل روان‌تر خوندی.» مقایسه با دیگران معمولاً شرم و رقابت ناسالم می‌سازد؛ مقایسه با پیشرفت قبلی، امید و انگیزه ایجاد می‌کند.

به کودک بگویید اشتباه بخشی از یادگیری است. جمله‌های پیشنهادی: «اشتباه یعنی مغزت داره تمرین می‌کنه.» «آدم‌ها با تمرین بهتر می‌شن، نه با بی‌اشتباه بودن.» «این غلط به ما نشون داد کجا باید بیشتر کار کنیم.» این نگاه، ترس کودک از شروع کردن را کمتر می‌کند.

اگر کودک از یک کار می‌ترسد، آن را کوچک کنید. به جای «کل درس رو بخون»، بگویید: «فقط همین یک پاراگراف رو بخون.» به جای «نقاشی کامل بکش»، بگویید: «فقط طرح اولش رو بکش.» موفقیت‌های کوچک، اعتمادبه‌نفس را مرحله‌به‌مرحله می‌سازند.

کودک برای اعتمادبه‌نفس به تجربه واقعی «توانستن» نیاز دارد. کارهایی انتخاب کنید که کمی چالش داشته باشند، اما از توان کودک خیلی بالاتر نباشند. وقتی کودک چند بار تجربه کند که با تلاش می‌تواند بهتر شود، باورش به خودش بیشتر می‌شود.

به محض سخت شدن کار، فوراً وارد عمل نشوید. چند لحظه فرصت بدهید تلاش کند. می‌توانید بگویید: «می‌دونم سخته. یک بار دیگه امتحان کن، اگر گیر کردی من راهنمایی می‌کنم.» این کار به کودک پیام می‌دهد که شما به توانایی او اعتماد دارید.

نگویید «تو خجالتی‌ای»، «تو از شکست می‌ترسی»، «تو اعتمادبه‌نفس نداری». به جای برچسب، رفتار مشخص را توصیف کنید: «امروز قبل از شروع نگران شدی»، «به نظر میاد از خراب شدن نقاشی می‌ترسی.» رفتار قابل تغییر است، اما برچسب ممکن است در ذهن کودک ثابت شود.

با آرامش بپرسید: «اگر این کار خراب بشه، فکر می‌کنی چی می‌شه؟»، «بیشتر از چی می‌ترسی؟»، «از خنده بقیه می‌ترسی یا از اینکه خودت ناراحت بشی؟» وقتی ترس کودک روشن شود، می‌توانید دقیق‌تر کمکش کنید.

گاهی از تجربه‌های خودتان بگویید؛ زمانی که کاری را بلد نبودید، اشتباه کردید، تمرین کردید و بهتر شدید. لازم نیست سخنرانی کنید. یک مثال ساده و واقعی به کودک نشان می‌دهد بزرگسالان هم اشتباه می‌کنند و شکست پایان مسیر نیست.

گاهی مهم‌ترین موفقیت کودک این نیست که عالی انجام داده، بلکه این است که با وجود ترس شروع کرده است. بگویید: «با اینکه نگران بودی، شروع کردی؛ این شجاعته.» «نتیجه هرچی باشه، اینکه امتحانش کردی مهمه.» این نوع تشویق، کودک را به تجربه‌های جدید نزدیک‌تر می‌کند.

جمله‌هایی مثل «نترس»، «این که ترس نداره»، «بچه قوی گریه نمی‌کنه» ممکن است کودک را شرمنده کند. بهتر است بگویید: «ترس داشتن طبیعیه. می‌تونیم با ترس هم یک قدم کوچک برداریم.» هدف حذف ترس نیست؛ هدف حرکت کردن با وجود ترس است.

اگر کودک در یک مهارت واقعاً مشکل دارد، فقط تشویق کافی نیست. برایش تمرین‌های کوچک، آموزش مرحله‌ای، کمک معلم یا مشاور فراهم کنید. اعتمادبه‌نفس وقتی پایدار می‌شود که کودک مهارت لازم را هم به‌تدریج به دست بیاورد.

اگر کودک مداوم می‌گوید «من به درد نمی‌خورم»، از بیشتر فعالیت‌ها کناره‌گیری می‌کند، به‌شدت از مدرسه یا جمع می‌ترسد، زیاد گریه می‌کند، خودش را بی‌ارزش می‌داند یا افت تحصیلی و انزوا پیدا کرده، بهتر است با مشاور مدرسه یا روان‌شناس کودک مشورت شود.