شروع خوب؛ اما بی‌پایان!

قرار است کودک فقط ده خط مشق بنویسد. دفترش را باز می‌کند، مدادش را برمی‌دارد، اما هنوز دو خط ننوشته حواسش پرت می‌شود. یک بار می‌گوید: «مدادم خوب نمی‌نویسه»، چند دقیقه بعد می‌پرسد: «بعد از مشق می‌تونم بازی کنم؟» بعد با پاک‌کن بازی می‌کند، از جایش بلند می‌شود، دوباره می‌نشیند، بعد یادش می‌افتد که باید چیزی از مدرسه تعریف کند.

تو نگاه می‌کنی و می‌بینی کاری که می‌توانست بیست دقیقه‌ای تمام شود، یک ساعت طول کشیده است. کم‌کم خسته و عصبی می‌شوی و می‌گویی:

«حواست کجاست؟»

«یه کار ساده رو هم نمی‌تونی تموم کنی؟»

«چرا اینقدر طولش می‌دی؟»

• ؟آیا کار برایش طولانی یا سخت است؟
• ؟آیا محیط اطرافش پر از محرک است؟
• ؟آیا خواب و استراحت کافی دارد؟
• ؟آیا بلد است کار را به مراحل کوچک تقسیم کند؟
• ؟آیا از اشتباه کردن می‌ترسد؟
• ؟آیا آن‌قدر از صفحه‌نمایش استفاده کرده که کارهای آرام برایش خسته‌کننده شده‌اند؟

تمرکز، برنامه‌ریزی و تمام کردن کارها بخشی از مهارت‌های خودتنظیمی کودک هستند. این مهارت‌ها در ۶ تا ۱۱ سالگی هنوز در حال رشدند. کودک کم‌کم یاد می‌گیرد کاری را شروع کند، ادامه دهد، حواس‌پرتی‌ها را مدیریت کند و نتیجه را بررسی کند. بنابراین گاهی مشکل او نخواستن نیست؛ هنوز خوب بلد نیست چطور ذهنش را مدیریت کند.

وقتی کودک نداند دقیقاً باید چه کاری انجام دهد، از کجا شروع کند یا مرحله بعدی چیست، احتمال حواس‌پرتی و رها کردن کار بیشتر می‌شود. دستورهایی مثل «برو درست رو بخون» یا «اتاقت رو مرتب کن» برای بعضی کودکان خیلی کلی است و باعث سردرگمی می‌شود.

گاهی کودک در ظاهر حواس‌پرت است، اما در واقع از کاری فرار می‌کند که برایش سخت است. مثلاً نوشتن برایش کند و خسته‌کننده است، ریاضی را خوب نفهمیده، روخوانی برایش دشوار است یا نمی‌داند چگونه سؤال را حل کند. در این حالت، حواس‌پرتی می‌تواند راه فرار از احساس ناتوانی باشد.

کودکی که خوب نخوابیده، گرسنه است، بعد از مدرسه استراحت کافی نداشته یا از نظر جسمی خسته است، نمی‌تواند به‌خوبی تمرکز کند. گاهی والد تصور می‌کند کودک بی‌دقت یا بی‌انگیزه است، در حالی که بدن و مغز او انرژی کافی برای ادامه کار ندارد.

تلویزیون روشن، صدای بازی دیگران، رفت‌وآمد زیاد، اسباب‌بازی‌های اطراف، موبایل روی میز یا حتی شلوغی میز مطالعه می‌تواند تمرکز کودک را کم کند. کودکان ۶ تا ۱۱ ساله معمولاً در برابر محرک‌های جذاب اطراف، به‌خصوص صدا و تصویر، آسیب‌پذیرتر از بزرگسالان هستند.

یکی از دلائل مهم ضعف تمرکز، استفاده زیاد از گوشی و تلوزیون است. صفحه‌نمایش‌ها پاداش سریع، رنگ، صدا، حرکت و هیجان زیاد دارند. وقتی کودک مدت زیادی با این محرک‌ها درگیر باشد، انجام کارهای آرام‌تر مثل نوشتن، خواندن، مرتب کردن وسایل یا تمرین ریاضی برایش خسته‌کننده‌تر به نظر می‌رسد. در نتیجه زودتر حواسش پرت می‌شود و کار را رها می‌کند.

بعضی کودکان وقتی نگران درست انجام دادن کار هستند، به‌جای شروع یا ادامه دادن، مدام کار را عقب می‌اندازند یا نیمه‌کاره رها می‌کنند. کودک ممکن است از اینکه نتیجه کارش خوب نشود بترسد، بنابراین ذهنش از کار فاصله می‌گیرد تا با احساس ناکامی روبه‌رو نشود.

اگر والد دائم بالای سر کودک باشد، مدام تذکر دهد، کار را مرحله‌به‌مرحله به جای او مدیریت کند یا با عصبانیت بگوید «تمرکز کن»، کودک ممکن است به جای یاد گرفتن مدیریت خودش، به کنترل بیرونی وابسته شود. در این حالت، هر وقت والد حضور نداشته باشد، کارها نیمه‌کاره می‌مانند.

به جای جمله‌های کلی مثل «برو درست رو بخون» یا «اتاقت رو مرتب کن»، کار را مشخص و کوچک کنید:

«فعلاً فقط این پنج سؤال رو حل کن.»

«اول فقط کتاب‌ها رو بذار توی کیف.»

«اول فقط لباس‌ها رو از روی زمین جمع کن.»

کار کوچک، شروع کردن را آسان‌تر و احتمال تمام کردن را بیشتر می‌کند.

برای کارهای تکراری مثل تکلیف، آماده شدن برای مدرسه، جمع کردن کیف یا مرتب کردن اتاق، یک چک‌لیست ساده درست کنید تا کودک مراحل را فراموش نکند و حس پیشرفت داشته باشد.

برای کودک ۶ تا ۱۱ ساله، بهتر است زمان تمرکز طولانی و فرسایشی نباشد. می‌توانید از بازه‌های کوتاه استفاده کنید؛ مثلاً ۱۰ تا ۱۵ دقیقه کار، بعد ۳ تا ۵ دقیقه استراحت. برای کودکان بزرگ‌تر این زمان می‌تواند بیشتر شود.

مهم این است که زمان کار مشخص باشد و کودک بداند قرار نیست بی‌پایان بنشیند.

تایمر به کودک کمک می‌کند زمان را ببیند و بداند چقدر باید ادامه دهد. به جای اینکه مرتب بگویید «زود باش»، بگویید:

«تا وقتی تایمر زنگ بزنه، فقط روی همین بخش کار می‌کنیم.»

تایمر فشار کلامی والد را کمتر و پیش‌بینی‌پذیری کار را بیشتر می‌کند.

هنگام تکلیف یا کارهای نیازمند تمرکز، تلویزیون خاموش باشد، موبایل کنار کودک نباشد، میز تا حد امکان خلوت باشد و وسایل غیرضروری از اطراف جمع شود. لازم نیست محیط کاملاً رسمی و خشک باشد، اما باید به کودک پیام بدهد «الان زمان تمرکز است.»

بهتر است تکلیف، مطالعه یا کارهای نیازمند توجه، بلافاصله بعد از بازی دیجیتال یا تماشای طولانی تلویزیون نباشد. اگر کودک از صفحه‌نمایش استفاده کرده، بین آن و تکلیف فاصله بگذارید؛ مثلاً کمی حرکت، خوردن میان‌وعده، گفت‌وگوی کوتاه یا آماده‌سازی وسایل.

بعضی کودکان برای تمرکز بهتر به حرکت نیاز دارند. بین بخش‌های کار، استراحت کوتاه حرکتی بگذارید: چند حرکت کششی، آب خوردن، چند قدم راه رفتن، جمع کردن یک وسیله یا نفس عمیق.

استراحت باید کوتاه و مشخص باشد، نه تبدیل شدن به بازی طولانی یا رفتن سراغ موبایل.

به جای اینکه فقط حواس‌پرتی را ببینید، لحظه‌های تمرکز را شکار کنید و دقیق تشویق کنید:

«دیدم ده دقیقه پشت کارت موندی.»

«امروز قبل از اینکه بلند شی، این بخش رو تموم کردی.»

«خودت برگشتی سر کارت؛ این یعنی داری تمرکزت رو تمرین می‌کنی.» تشویق باید واقعی، مشخص و مربوط به رفتار باشد.

اگر کودک تقریباً در همه موقعیت‌ها تمرکز ندارد، کارها را بسیار زیاد نیمه‌کاره رها می‌کند، در مدرسه هم همین مشکل را دارد، وسایلش را مداوم گم می‌کند، دستورهای ساده را فراموش می‌کند یا این وضعیت باعث افت تحصیلی و تنش شدید شده است، بهتر است با معلم، مشاور مدرسه یا متخصص کودک مشورت شود. گاهی پشت حواس‌پرتی، اضطراب، مشکل یادگیری، اختلال توجه یا فشارهای عاطفی پنهان است و با سرزنش حل نمی‌شود.