کودک دبستانی در حال عبور از «وابستگی کامل» به سمت «خودگردانی نسبی» است. او می‌خواهد بعضی کارها را خودش انجام دهد، نظر بدهد و در تصمیم‌های مربوط به خودش نقش داشته باشد.
این میل به استقلال، نشانه رشد سالم است؛ نه لجبازی و نه بی‌احترامی.

در این دوره، کودک کم‌کم می‌خواهد مسئول بخشی از زندگی خودش باشد. او هنوز به حمایت نیاز دارد، اما دیگر نمی‌خواهد همه چیز برایش تعیین شود.
برای او مهم می‌شود که:

◾ در بعضی انتخاب‌ها حق نظر داشته باشد؛
◾ کارهای شخصی‌اش را خودش انجام دهد؛
◾ نظر و عقیده‌اش را بگوید؛
◾ به او اعتماد شود؛
◾ حریم شخصی‌اش حفظ شود؛
◾ و تجربه تصمیم‌گیری داشته باشد.

این نیاز، پایه شکل‌گیری مسئولیت‌پذیری، خودباوری و مهارت تصمیم‌گیری در سال‌های بعد است.

کودک دبستانی مثل دوچرخه‌سواری است که تازه چرخ‌های کمکی‌اش را باز کرده‌اند. نه می‌شود دوچرخه را از او گرفت، نه می‌شود کاملاً رهایش کرد. او نیاز دارد تجربه کند، اما بداند کسی حواسش هست.

اگر این نیاز نادیده گرفته شود…

کودک ممکن است:

◾ وابسته و مردد بار بیاید؛
◾ از تصمیم‌گیری بترسد؛
◾ اعتمادبه‌نفس عملی پایین‌تری داشته باشد؛
◾ یا برعکس، برای گرفتن استقلال، مقاومت و لجاجت نشان دهد؛
◾ و در نوجوانی به‌شکل افراطی طغیان کند.

راهکارهای طلایی برای والدین

۱. متناسب با توان و قابلیت کودک به او مسئولیت بسپارید

بخشی از کارهای خانه را به او بسپارید: خرید نان، آب دادن به گلدان، مرتب کردن میز، مدیریت پول توجیبی. وقتی کودک ببیند مسئولیتی بر عهده دارد و دیگران به او وابسته‌اند، احساس استقلال و اهمیت می‌کند.

سعی کنید به فرزندانتان «مسئولیت» بدهید، و بعد از آنان مسئولیت بخواهید و بدانید که این کار، کودکان را متشخص بار می‌آورد؛ و احساس می‌کنند که به قدری مهم و ارزشمند هستند که به آنان مسئولیت واگذار می‌گردد. (پایگاه نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله حائری شیرازی، راه رشد)

۲. انتخاب‌های محدود و متناسب ارائه دهید

به جای کنترل کامل، انتخاب‌های محدود به او بدهید:

«می‌خواهی تکالیفت را قبل از شام انجام بدهی یا بعد از شام؟»
«برای خرید دفتر، مغازه الف برویم یا ب؟»
«پول توجیبی‌ات را هفته‌ای یک بار بگیری یا روزانه؟»

این کار هم حس استقلال را تقویت می‌کند و هم از سردرگمی جلوگیری می‌نماید.

انسان باید در انتخاب خویش و اراده خویش و در حرکت‌کردن، خداگونه باشد. بزرگ‌ترین خداگونگی انسان در همین بعد اوست: خود می‌شناسد، خود می‌سنجد، خود برمی‌گزیند، خود می‌سازد و خود می‌آفریند. خلاقیت بر اساس انتخاب خویشتن، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین بُعد خداگونگی انسان است. (سیدمحمد بهشتی، نقش آزادی در تربیت کودکان، ص ۱۸)

۳. اجازه اشتباه بدهید

گاهی بگذارید نتیجه انتخابش را ببیند. بخشی از استقلال، تجربه شکست و اشتباه است. فراموش کردن دفتر مشق، تجربه‌ای آموزنده‌تر از ده بار تذکر است.

اگر کودک پول توجیبی‌اش را زود خرج کرد و تا آخر هفته بی‌پول ماند، تکالیفش را دیر انجام داد و صبح روز بعد خواب ماند، در انتخاب دوست اشتباه کرد و ناراحت شد، به جای سرزنش و نجات سریع، اجازه دهید پیامد طبیعی را تجربه کند و بعد در فضایی امن درباره‌اش صحبت کنید. این‌ها بهترین درس‌های زندگی‌اند.

۴. راهنمایی غیرمستقیم ارائه دهید

به جای دستور مستقیم، سؤال بپرسید تا خودش به نتیجه برسد:

«فکر می‌کنی اگر این کار رو بکنی، چه اتفاقی می‌افته؟»
«برای اینکه فردا صبح آماده باشی، چه کارهایی باید از شب انجام بدی؟»
«به نظرت چرا دوستت از دست تو ناراحت شد؟»

۵. حریم خصوصی را به تدریج محترم بشمارید

در این سن، کودک نیاز به حریم خصوصی پیدا می‌کند:

◾ قبل از ورود به اتاقش در بزنید؛
◾ به دفترچه خاطراتش سرک نکشید؛
◾ درباره مسائل شخصی‌اش پیش دیگران صحبت نکنید؛
◾ و در حضور دیگران از او شکوه و گلایه نکنید.

۶. الگوی استقلال سالم باشید

کودک از رفتار شما می‌آموزد. اگر شما:

◾ در تصمیم‌گیری‌ها مستقل عمل کنید؛
◾ اشتباهاتتان را بپذیرید و از آنها درس بگیرید؛
◾ و با آرامش و اعتمادبه‌نفس با چالش‌ها روبه‌رو شوید، او نیز این الگو را درونی می‌کند.

تعادل ظریف بین حمایت و استقلال

بهترین راه برای پاسخ به نیاز استقلال، «استقلال همراه با راهنمایی و نظارت غیرمستقیم» است.

موقعیت واکنش نامناسب (کنترل زیاد) واکنش نامناسب (رهاکردن) واکنش مناسب (تعادل)
تکالیف مدرسه «بشین ببینم چطور می‌نویسی، این غلطه، پاک کن» «هر طور دوست داری انجام بده» «برنامه‌ات برای انجام تکالیف چیه؟ اگر کمک خواستی من هستم»
انتخاب لباس «این رو بپوش، اون یکی قشنگ نیست» «هر چی دوست داری بپوش» «امروز هوا سرده، می‌تونی بین این دو تا گرم‌تر یکی رو انتخاب کنی»
پول توجیبی «همش رو خرج نکن، بده برات نگه دارم» «هر طور دوست داری خرج کن» «اگه همه رو زود خرج کنی، تا آخر هفته چیزی نداری. می‌تونی یه برنامه برای خرج کردن داشته باشی»

اگر بیش از حد کنترل می‌کنید

◾ کودک همیشه منتظر تأیید شماست؛
◾ از تصمیم‌گیری مستقل می‌ترسد؛
◾ و در نبود شما مضطرب می‌شود.

اگر بیش از حد رها کرده‌اید

◾ کودک مدام درگیر مشکل می‌شود؛
◾ احساس می‌کند برایش اهمیت قائل نیستید؛
◾ و برای جلب توجه، رفتارهای پرخطر نشان می‌دهد.

در هر دو صورت، زمان بازنگری در رویکردتان فرا رسیده است.

🌱 استقلال یعنی «خودش انجام دهد»، نه «تنها بماند»

کودک برای مستقل شدن، به فرصتی برای انتخاب، تجربه و اشتباه نیاز دارد؛ اما در کنار آن باید بداند که خانواده همچنان پناه امن اوست. وقتی کودک قدم‌های خودش را برمی‌دارد و می‌داند کسی مراقب اوست، کم‌کم یاد می‌گیرد: «می‌توانم خودم تصمیم بگیرم و مسئولیتش را بپذیرم.»

منبع

پایگاه نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله حائری شیرازی، راه رشد
سیدمحمد بهشتی، نقش آزادی در تربیت کودکان، ص ۱۸