شناختن خود و شکل‌گیری خودپنداره (ویژگی ۶ تا ۱۱ سال)
6دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
شناختن خود؛ وقتی کودک کم‌کم می‌فهمد «من کیستم؟»
اگر از یک کودک ۴ ساله بپرسید: «کیستی؟»، احتمالاً می‌گوید: «من آرمان هستم، من یک پسرم، من ماشین‌بازی دوست دارم.» اما اگر همین سؤال را از یک کودک ۱۰ ساله بپرسید، احتمالاً پاسخ بسیار متفاوت و عمیق‌تری خواهید شنید. به این خودتوصیفی علی، کودک ۱۰ ساله، توجه کنید:
من علی هستم. پسرم و فوتبال دوست دارم. توی فوتبال بد نیستم و شنا هم بلدم. فکر کنم در علوم خوبم، ولی ریاضی برام سخته. چند تا دوست صمیمی دارم. معمولاً آرومم، ولی وقتی خیلی عصبانی می‌شم، زود از کوره درمی‌رم. دوست دارم توی مدرسه بهتر باشم.
این توصیف ساده، دنیایی از تحول را نشان می‌دهد.
کودک ۴ ساله بیشتر خودش را با چیزهای قابل مشاهده و علایقش معرفی می‌کند؛ اما کودک دبستانی کم‌کم می‌تواند ویژگی‌های شخصیتی، توانایی‌ها، روابط اجتماعی و حتی نقاط ضعف خود را هم در توصیفش وارد کند. او به تدریج می‌فهمد که «من» فقط یک ویژگی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از توانایی‌ها، ویژگی‌ها، احساسات، روابط و تجربه‌های مختلف است.
چه عواملی این تحول را ممکن می‌سازند؟
👈🏻 رشد شناختی
کودک دبستانی توانایی بیشتری برای هماهنگ کردن چند ویژگی و دیدن ارتباط میان آنها پیدا می‌کند. همان‌طور که می‌تواند بفهمد یک لیوان بلند و باریک می‌تواند همان مقدار آب لیوان کوتاه و پهن را داشته باشد، در مورد خودش نیز می‌تواند چند ویژگی متفاوت، حتی متضاد، را هم‌زمان در نظر بگیرد.
برای مثال، ممکن است بگوید: «من دوست خوبی هستم، اما وقتی عصبانی می‌شوم گاهی رفتار خوبی ندارم.»
او دیگر لازم نیست خودش را فقط «خوب» یا «بد» بداند؛ می‌تواند بفهمد که در بعضی زمینه‌ها توانمند است و در بعضی زمینه‌ها هنوز نیاز به تمرین و رشد دارد.
👈🏻 بازخورد دیگران
کودک در این سال‌ها وارد محیط‌های گسترده‌تری مانند مدرسه، کلاس ورزشی، اردو و گروه‌های دوستی می‌شود و بازخوردهای متنوعی از افراد مختلف دریافت می‌کند.
معلمی که می‌گوید «تو در نوشتن خلاقی»، مربی‌ای که می‌گوید «در فوتبال پیشرفت خوبی داشته‌ای» و دوستی که می‌گوید «تو آدم مهربانی هستی»، همگی می‌توانند در تصویری که کودک از خودش می‌سازد نقش داشته باشند.
اما این موضوع روی دیگری هم دارد. اگر کودک بارها بشنود: «تو تنبلی»، «تو همیشه بی‌دقتی» یا «تو از بقیه ضعیف‌تری»، ممکن است این جملات را به بخشی از تعریف خودش تبدیل کند.
بنابراین بازخورد دیگران می‌تواند هم سازنده باشد و هم محدودکننده.
👈🏻 درک دیدگاه دیگران
کودک دبستانی بهتر می‌تواند درک کند که دیگران درباره او چه فکری می‌کنند. او به تدریج انتظارات والدین، معلمان و همسالان را می‌شناسد و بخشی از آنها را درونی می‌کند.
در همین دوره، تصویری از «خود آرمانی» نیز شکل می‌گیرد؛ یعنی تصویری از اینکه دوست دارد چه کسی باشد. سپس ممکن است خود واقعی‌اش را با این تصویر مقایسه کند.
مثلاً کودک ممکن است فکر کند: «دوست دارم دانش‌آموز خیلی خوبی باشم، اما هنوز در ریاضی مشکل دارم.»
این مقایسه می‌تواند به رشد او کمک کند؛ به شرطی که فاصله میان «آنچه هستم» و «آنچه می‌خواهم باشم» قابل دستیابی باشد. اگر کودک احساس کند هرگز نمی‌تواند به تصویر ایده‌آل خود برسد، ممکن است احساس ناکافی بودن کند و عزت‌نفسش آسیب ببیند.
👈🏻 عضویت در گروه‌های اجتماعی
خودپنداره کودک در این سن فقط درباره ویژگی‌های فردی او نیست. عضویت در گروه‌ها نیز بخشی از پاسخ او به سؤال «من کیستم؟» می‌شود:
«من دانش‌آموز مدرسه فرهنگ هستم.»
«من عضو تیم فوتبال مدرسه‌ام.»
«من دوستِ فلانی هستم.»
این تجربه‌ها به کودک کمک می‌کنند خودش را هم به عنوان یک فرد مستقل و هم به عنوان عضوی از خانواده، مدرسه و گروه دوستان بشناسد.
چگونه به رشد خودپنداره سالم کمک کنیم؟
۱. بازخورد توصیفی بدهید، نه برچسبی
به جای «تو خیلی باهوشی»، بگویید: «برای حل این مسئله چند راه مختلف را امتحان کردی و بالاخره راهش را پیدا کردی.»
به جای «تو تنبلی»، بگویید: «امروز کارت را دیر شروع کردی. بیا ببینیم چه چیزی باعث شد شروعش را عقب بیندازی.»
وقتی رفتار را توصیف می‌کنیم، به کودک فرصت می‌دهیم رفتار خود را تغییر دهد؛ اما برچسب‌ها ممکن است به تدریج به بخشی از هویت او تبدیل شوند.
۲. کودک را با خودش مقایسه کنید، نه با دیگران
به جای: «ببین دوستت چقدر تمیز می‌نویسد.» بگویید: «نوشته‌ات نسبت به ماه قبل خیلی مرتب‌تر شده.»
مقایسه با دیگران ممکن است این پیام را منتقل کند که ارزش کودک به برتری او نسبت به دیگران وابسته است. در حالی که مقایسه با گذشته خودش، توجه او را به رشد و پیشرفت جلب می‌کند.
۳. نقاط قوت متعدد او را ببینید
اگر کودک در درس ضعیف است، اجازه ندهید این ضعف به تمام تصویر او از خودش تبدیل شود. ممکن است در ورزش، هنر، حل مسئله، همکاری با دیگران یا برقراری دوستی توانمند باشد.
هدف این نیست که ضعف‌هایش را نادیده بگیریم؛ بلکه باید کمک کنیم کودک بفهمد یک ضعف، تمام هویت او نیست.
۴. فرصت کشف توانایی‌ها را فراهم کنید
کودک را با فعالیت‌های متنوع ورزشی، هنری، علمی و اجتماعی آشنا کنید. گاهی کودک نمی‌داند در چه چیزی توانمند است، چون هنوز فرصت تجربه کردن آن را پیدا نکرده است.
به جای اینکه خیلی زود بگوییم «تو در این کار استعداد نداری»، اجازه دهید تجربه کند، اشتباه کند، تمرین کند و خودش را بهتر بشناسد.
۵. انتظارات واقع‌بینانه داشته باشید
خود آرمانیِ بیش از حد بالا می‌تواند کودک را تحت فشار قرار دهد:
«باید همیشه بهترین دانش‌آموز کلاس باشی.»
«نباید هیچ‌وقت اشتباه کنی.»
«تو باید در همه چیز عالی باشی.»
از طرف دیگر، پایین آوردن بیش از حد انتظار نیز پیام خوبی ندارد. کودک نیاز دارد بداند که از او انتظار رشد داریم، اما قرار نیست برای ارزشمند بودن، همیشه بهترین باشد.
۶. کودک را بپذیرید، اما هر رفتاری را تأیید نکنید
پذیرش کودک به این معنا نیست که هر کاری انجام می‌دهد درست بدانیم. می‌توان گفت: «کاری که کردی درست نبود و باید جبرانش کنی؛ اما خودت برای من ارزشمندی.»
این پیام به کودک کمک می‌کند میان ارزش خودش و درستی یا نادرستی یک رفتار تفاوت بگذارد.
۷. بیش از حد در نقش «تعریف‌کننده کودک» ظاهر نشوید
حتی تعریف‌های مثبت هم اگر دائماً از طرف والد گفته شوند، می‌توانند جای شناخت واقعی کودک از خودش را بگیرند.
به جای اینکه مرتب بگویید:
«تو خیلی باهوشی.»
«تو خیلی مهربونی.»
«تو بهترین بچه دنیایی.»
گاهی از او بپرسید: «خودت فکر می‌کنی امروز چه کاری را خوب انجام دادی؟»
یا: «از کدام کارت بیشتر راضی بودی؟ چرا؟»
این کار کمک می‌کند کودک به تدریج منبع شناخت خودش را فقط در نظر دیگران جست‌وجو نکند.
۸. به او اجازه دهید بعضی چیزها را خودش انتخاب کند
خودپنداره فقط با فکر کردن درباره «من کیستم؟» ساخته نمی‌شود؛ با تجربه کردن خود هم ساخته می‌شود.
در چارچوب مناسب سنش، اجازه دهید در بعضی امور انتخاب کند:
«دوست داری این کار را اول انجام بدهی یا آن یکی را؟»
«برای پروژه‌ات کدام موضوع را انتخاب می‌کنی؟»
«دوست داری این هفته چه فعالیتی را امتحان کنی؟»
وقتی کودک انتخاب می‌کند، نتیجه انتخابش را می‌بیند و مسئولیت آن را تجربه می‌کند، کم‌کم تصویری واقعی‌تر از توانایی‌ها و ترجیحات خودش پیدا می‌کند.
یک اصل مهم برای والدین
کودک دبستانی هنوز در حال پاسخ دادن به یک سؤال اساسی است: «من واقعاً چه جور آدمی هستم؟»
پاسخ این سؤال فقط از درون خودش نمی‌آید. بخشی از آن را از تجربه‌هایش و بخشی را از آینه‌هایی می‌گیرد که اطرافیان در برابرش قرار می‌دهند.
اگر دائماً در این آینه فقط شکست، ضعف و مقایسه را ببیند، ممکن است تصویری محدود از خودش بسازد.
اما اگر در کنار دیدن اشتباه‌ها و نقاط ضعف، تلاش‌ها، پیشرفت‌ها، توانایی‌ها و ویژگی‌های ارزشمندش نیز دیده شود، تصویر واقع‌بینانه‌تر و سالم‌تری از خودش شکل می‌دهد.
🌱 کودک در این سن در حال نوشتن داستان «من» خودش است.
شما نمی‌توانید این داستان را به جای او بنویسید؛ اما می‌توانید کمک کنید تصویری که از خودش می‌سازد، واقع‌بینانه، متعادل و امیدوارکننده باشد.
والد آگاه می‌داند که خودپنداره، نه با تعریف‌های اغراق‌آمیز ساخته می‌شود و نه با سرزنش و مقایسه؛ بلکه در بستر امنیت، محبت، تجربه، بازخورد درست و فرصت رشد شکل می‌گیرد.
منبع: لورا برک، روانشناسی رشد، ص ۶۷۱ – ۶۷۲