اعطای شخصیت و تکریم کودک (نیاز ۲ تا ۶ سال)
6دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
از چهار تا هفت‌سالگی، بهترین دوران پرورش شخصیت و ایجاد استقلال و اعتمادبه‌نفس است.
در این سال‌ها، کودک بیش از هر زمان دیگری نیاز دارد احساس کند «دیده می‌شود، ارزشمند است و می‌تواند خودش تجربه کند».
احترام به انتخاب‌های معقول، فرصت تجربه و مشارکت دادن کودک در کارهای متناسب با سنش، به او کمک می‌کند توانایی‌های خود را بشناسد و به‌تدریج احساس استقلال و اعتمادبه‌نفس پیدا کند.
تکریم کودک در این دوره به معنای کنار گذاشتن تربیت و قانون نیست؛ بلکه یعنی تربیت در فضایی همراه با محبت، احترام و حفظ شخصیت کودک.
در آموزه‌های دینی نیز به این دوره توجه ویژه شده است. کلام معروف پیامبر، «اَلْوَلَدُ سَيِّدٌ سَبْعَ سِنِينَ» نشان می‌دهد که در هفت سال اول زندگی، کودک باید مورد تکریم، احترام و محبت قرار گیرد؛ نه تحت فشار و سخت‌گیری. بر اساس این سخن فرزند در هفت سال اول زندگی «امیر» خانه محسوب می‌شود و رفتار محترمانه با او، همسو با فطرت پاک و رشد طبیعی‌اش است.
پیامبر اکرم (ص) والدین را به گرامی داشتن فرزندان و احترام به آن‌ها توصیه کرده‌اند: «أَكْرِمُوا أَوْلَادَكُمْ وَ أَحْسِنُوا آدَابَهُم. به فرزندان خود احترام گذارید و آنان را آداب نیکو بیاموزید.»
نکته: پیامبر ابتدا بر اکرام و اعطای شخصیت به فرزندان تأکید می‌کنند و سپس به تربیت و آموزش نیکو اشاره می‌نمایند. این نشان می‌دهد که پذیرش تربیت از جانب کودک در سایه تکریم و بزرگداشت او محقق می‌شود.
چرا تکریم کودک مهم است؟
احساس سیادت و امنیت: وقتی کودک با احترام روبه‌رو شود، احساس ارزشمندی و امنیت روانی می‌کند که پایه اعتمادبه‌نفس آینده‌اش است.
جلوگیری از ترس و انفعال: نادیده گرفتن خواسته‌های معقول کودک می‌تواند او را در آینده به فردی ترسو، وابسته و فاقد جرئت ابراز وجود تبدیل کند.
رشد فطرت پاک: در این سن، فطرت کودک هنوز تحت تأثیر غرایز قرار نگرفته است. احترام گذاشتن، فضایی برای شکوفایی نیکی‌های درونش فراهم می‌آورد.
تأثیر احترام بر عزت‌نفس کودک
کودکی که مورد تکریم قرار می‌گیرد:
✔ خود را «باارزش» می‌پندارد.
✔ در برابر فشارهای اجتماعی مقاوم‌تر می‌شود.
✔ توانایی «نه» گفتن و حفظ حریم شخصی را پیدا می‌کند.
✔ از کارهای زشت دوری می‌کند تا شخصیتش را حفظ کند.
اگر کودک در این دوره مرتباً:
❌ تحقیر شود
❌ نادیده گرفته شود
❌ دستورمحض دریافت کند
❌ و مسخره یا مقایسه شود
ممکن است در آینده نتواند به‌راحتی نظر و خواسته‌های خود را بیان کند، بیش از حد به دیگران وابسته باشد، در موقعیت‌های اجتماعی احساس اضطراب کند و اعتمادبه‌نفس پایینی داشته باشد.
کودک در هفت سال اولیه مثل ماشین تازه از کارخانه بیرون‌آمده است. با ماشینی که تازه از کارخانه بیرون آمده است، با سرعت ۱۲۰ و ۱۴۰ می‌روی؟ کارخانه می‌گوید باید آب‌بندی شود. فقط با سرعت ۳۰ تا ۴۰ کیلومتر باید برود. دوره هفت سال اول دوره فشار نیست. این دوره، دوره رودادن به بچه است، دوره شخصیت‌دادن به بچه است، دوره احترام‌کردن به بچه است، دوره محبت‌کردن به بچه است. دوره‌ای است که اگر بچه خلاف کند، وقتی می‌خواهی به او تذکر بدهی، خیلی با احترام به او تذکر بده. بچه مثل ارباب و بابا مثل نوکر او باشد.
(حائری شیرازی، راه رشد، ج۲، ص۱۹)
(حائری شیرازی، راه رشد، ج۲، ص۱۹)
صدای درونی کودک چگونه شکل می‌گیرد؟
رفتار والدین، منبع اصلی صدای درونی کودک است. اگر کودک بیشتر بشنود:
«تو دوست‌داشتنی هستی»، «نظرت مهم است» و «ممنون که کمک کردی» صدای درونی‌اش حمایت‌گر و امیدوار می‌شود.
اما اگر بیشتر در معرض جملاتی مانند:
«باز هم خراب کردی»، «چرا نمی‌فهمی؟» «تو نمی‌تونی» قرار گیرد، صدای درونی‌اش منتقد و سرزنش‌گر خواهد شد.
کودکانی که:
✔ در آغوش گرم و کلام محترمانه والدین رشد می‌کنند
✔ احساساتشان دیده و شنیده می‌شود
✔ و در تصمیم‌گیری‌های کوچک مشارکت دارند
تصویر مثبت و منسجم‌تری از خود ساخته و در آینده روابط سالم‌تری برقرار می‌کنند.
احساس محبوبیت، دل را شادمان می‌گرداند. کسی که بداند محبوب نیست، خود را در این جهانِ پرآشوب تنها و بی‌کس می‌شمارد و بدین جهت، همیشه پژمرده و افسرده خواهد بود. کودک بیش از بزرگان به محبّت احتیاج دارد. او همان‌طور که غذا می‌خواهد، به محبّت و نوازش نیز نیازمند است. کودک نمی‌فهمد در کاخ زندگی می‌کند و یا در کوخ، اما به خوبی می‌فهمد که محبوب دیگران است یا نه و با احساس محبوبیت می‌تواند آرام و راحت به رشد و نمو خویش ادامه دهد و در صفات عالی انسانیت تکامل یابد.
(امینی، ابراهیم، تربیت، ص ۹۷)
(امینی، ابراهیم، تربیت، ص ۹۷)
توصیه‌های کاربردی برای تکریم کودک در زندگی روزمره
✔ گوش دادن بدون قطع کردن سخن: وقتی کودک صحبت می‌کند، با علاقه به چشمانش نگاه کنید و سخنش را قطع نکنید.
✔ احترام در خطاب: اسم کودک را محترمانه صدا بزنید. از القاب محبت‌آمیز و محترمانه استفاده کنید (عزیزم، دخترم، پسرم، گلم).
✔ حق انتخاب در حد معقول: اجازه دهید بین دو گزینه مناسب (مثلاً لباس آبی یا قرمز) یکی را انتخاب کند.
✔ احترام به حریم شخصی: قبل از وارد شدن به فضای خصوصی‌اش (مثلاً اتاقش) در بزنید یا اجازه بگیرید.
✔ حفظ حریم خصوصی: تا جای ممکن پیش از بغل کردن، بوسیدن یا لمس کردن از او اجازه بگیرید و به «نه» گفتن او احترام بگذارید.
✔ دیدن موفقیت‌های کوچک او: تلاش و پیشرفت کودک را تحسین کنید، نه فقط نتیجه را؛ مثلاً «آفرین، خودت تلاش کردی کفشت رو بپوشی.»
✔ تحقیر، توهین و سرزنش ممنوع: از تحقیر و سرزنش خصوصاً در حضور دیگران خودداری کنید.
✔ مقایسه ممنوع: مقایسه‌هایی مثل «ببین دوستت چقدر خوبه» می‌تواند احساس ارزشمندی کودک را تضعیف کند.
✔ نسبت ندادن اشتباه کودک به شخصیت او: به‌جای «تو خیلی بی‌دقتی»، درباره رفتار او صحبت کنید؛مثلاً «لیوان افتاد، بیا با هم تمیزش کنیم.»
✔ عذرخواهی هنگام اشتباه: اگر رفتاری نامناسب داشتید، از کودک عذرخواهی کنید.
«از تولد تا هفت‌سالگی، فرزند را چنان تربیت کنید که انگار با سید و آقا طرف هستید، به‌نحوی که طفل هم احساس کند آقاست. اینکه روایت می‌گوید طفل در خردسالی باید امیر باشد، به این علت است که اگر سید و آقا به شمار نرود و فرمان‌هایش اجرا نشود، در آینده جرئت ابراز وجود پیدا نمی‌کند. ترس از دیگران چنان او را می‌هراساند که عقیده و درک خود را از دست می‌دهد و بدون آنکه به چیزی معتقد باشد، به آن عمل می‌کند.» (حائری شیرازی، تربیت دینی کودک، ص ۱۲۹)
نکته مهم
از تکریم برداشت اشتباه نداشته باشید. احترام به کودک به معنای بی‌قانونی یا لوس‌کردن نیست؛ به‌عنوان مثال رفتارهای زیر مصداق تکریم نیست:
❌ هر خواسته‌ای را بدون حد و مرز اجرا کنیم.
❌ قانون نداشته باشیم.
❌ کودک را محور قدرت خانواده کنیم.
❌ مسئولیت‌گریزی را تشویق کنیم.
تکریم، احترام همراه با چارچوب، وجود قانون و مسئولیت‌پذیری است که موجب رشد سالم می‌شود.
تمرین کاربردی: «عینک احترام»
هدف تمرین: تقویت نگاه محترمانه به کودک در موقعیت‌های روزمره و اصلاح ناخودآگاه لحن و رفتار والد.
مرحله اول: عینک احترام را بزن!
از امروز تصور کن یک «عینک احترام» به چشم داری. هر کاری که کودک انجام می‌دهد را از پشت این عینک ببین؛ از خودت بپرس: آیا اگر یک بزرگسال این کار را می‌کرد، همین‌طور با او حرف می‌زدم؟ لحنم محترمانه است یا دستوری؟ دارم اصلاح می‌کنم یا تحقیر ناخواسته؟
فقط مشاهده کن، فعلاً تغییر نده.
مرحله دوم: شکار جمله‌ها
در طول روز، سه جمله منفی که به کودک گفتی را در ذهن یا گوشی یادداشت کن.
مثال: «چی‌کار می‌کنی اینقدر شلخته نباش.»، «باز که غذا را ریختی!»، «بیا خودم انجام می‌دم.»
حالا کنار هر جمله بنویس: اگر این جمله را می‌خواستم به یک بزرگتر بگویم، چه تغییری می‌دادم؟
نمونه بازنویسی: «باز که غذا را ریختی!» ← «کمی از غذا ریخت، بیا با هم تمیزش کنیم.»
مرحله سوم: تعویض آگاهانه
از فردا فقط روی یک جمله‌ی پرتکرار خودت تمرکز کن.
هر بار که می‌خواهی همان جمله‌ی قدیمی را بگویی، نسخه‌ی محترمانه‌اش را جایگزین کن.
نه همه چیز، فقط یک جمله.
نشانه موفقیت تمرین
اگر تمرین درست انجام شود، معمولاً والد مشاهده می‌کند:
✔ کودک آرام‌تر واکنش نشان می‌دهد.
✔ مقاومت کمتر می‌شود.
✔ ارتباط چشمی بیشتر می‌شود.
✔ گفت‌وگو جای دستور را می‌گیرد.
این‌ها نشانه‌ی فعال شدن حس «دیده‌شدن و احترام» در کودک است.
⭐ نکته طلایی
کودک بیش از آنکه از حرف‌های آموزشی یاد بگیرد، از لحن، نگاه و نحوه‌ی خطاب شدن تصویر ارزشمندی خودش را می‌سازد. شما با هر جمله، دارید شخصیت او را می‌سازید.
منابع:
امینی، ابراهیم، تربیت، ص ۱۴۰ و ۱۹۲
حائری شیرازی، محی‌الدین، راه رشد، ج۲، ص۱۹
حائری شیرازی، محی‌الدین، تربیت دینی کودک، ص ۹۹ و ۱۲۹