بروز خشم و قشرق (ویژگی ۲ تا ۶ سال)
4دقیقه
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
کودکان هنوز مهارت‌های زبانی و عاطفی کافی برای بیان و مدیریت هیجان‌های شدید خود را به دست نیاورده‌اند. به همین دلیل، احساساتی مانند خشم، ناامیدی، ترس یا ناتوانی ممکن است به شکل قشقرق، گریه شدید، جیغ زدن، پرت کردن وسایل یا پرخاشگری بروز پیدا کند.
اگر فرزندت وقتی به خواسته‌اش نمی‌رسد داد می‌زند، گریه می‌کند یا پرخاشگری نشان می‌دهد، یعنی سیستم هیجانی او هنوز در حال یادگیری تنظیم است.
چرا کودک قشقرق می‌کند؟
در سال‌های اولیه زندگی، هیجانات کودک بسیار فعال است اما بخش‌های کنترل‌کننده مغز هنوز کامل رشد نکرده‌اند. کودک:
- احساس شدید دارد،
- واژه و مهارت کافی برای بیان آن احساس را ندارد،
- و نمی‌تواند صبر کند یا ناکامی را تحمل کند.
به همین دلیل هیجان به صورت رفتار فورانی بیرون می‌ریزد.
برای مثال، کودک سه‌ساله‌ای در فروشگاه شکلات می‌خواهد.
والد می‌گوید: «الان نمی‌خریم.»
کودک: جیغ می‌زند، روی زمین می‌نشیند و گریه شدید راه می‌اندازد.
این رفتار لجبازی نیست؛ کودک هنوز بلد نیست ناامیدی و خشم را مدیریت کند یا خواسته‌اش را با کلمات بیان کند.
قشقرق معمولاً زمانی رخ می‌دهد که کودک:
- توجه کافی دریافت نکرده است.
- به خواسته‌اش نمی‌رسد.
- با محدودیت ناگهانی روبه‌رو می‌شود.
- خسته یا گرسنه است.
- احساس ناتوانی می‌کند.
نکته مهم: گاهی قشقرق کودک فقط نتیجه ناتوانی در کنترل هیجان نیست، بلکه به‌صورت یادگرفته‌شده (آموخته‌شده) شکل می‌گیرد.
وقتی کودک در هنگام گریه شدید، جیغ یا پرخاشگری، به خواسته‌اش می‌رسد، مغز او یاد می‌گیرد که: «اگر قشقرق کنم، به چیزی که می‌خواهم می‌رسم.»
به این فرایند در روانشناسی تقویت رفتار گفته می‌شود؛ یعنی رفتاری که نتیجه مطلوب دارد، احتمال تکرارش بیشتر می‌شود.
در نتیجه، کودک ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه از قشقرق به‌عنوان یک ابزار برای رسیدن به هدف استفاده کند، نه فقط برای تخلیه هیجان.
برای مثال: زمان تلویزیون تمام شده است. کودک گریه می‌کند، داد می‌زند یا کنترل را پرت می‌کند.
والد می‌گوید: «باشه، پنج دقیقه دیگه ببین، فقط آروم شو.»
کودک یاد می‌گیرد که قشقرق باعث تمدید خواسته‌اش می‌شود.
راهکار: در این مواقع روش صحیح این است که قانون ثابت بماند. البته توجه به حال کودک و درک و همدلی با او نیز لازم است. یعنی احساس کودک دیده و نام‌گذاری شود: «می‌دونم ناراحتی، اما…»
انواع پرخاشگری در کودکان خردسال
۱. پرخاشگری وسیله‌ای
کودک برای رسیدن به یک هدف پرخاشگری می‌کند. مثال: کودک با پرخاشگری اسباب‌بازی را از دست دوستش می‌کشد تا خودش بازی کند.
۲. پرخاشگری خصمانه
کودک از روی خشم و برای آسیب زدن پرخاشگری می‌کند. مثال: وقتی هل داده می‌شود، با عصبانیت لگد می‌زند.
شکل‌های پرخاشگری:
- جسمی: هل دادن، زدن، پرت کردن وسایل
- کلامی: داد زدن، تهدید، مسخره کردن
- رابطه‌ای: قهر کردن، طرد کردن، پشت سر حرف زدن (در سنین بالاتر)
با افزایش سن و رشد زبان، پرخاشگری جسمی کاهش می‌یابد و جای خود را به بیان کلامی می‌دهد.
عوامل افزایش‌دهنده قشقرق
❌ بی‌ثباتی در قوانین
❌ دعواهای مکرر والدین
❌ تنبیه بدنی
❌ تهدید و تحقیر
❌ الگوهای رسانه‌ای خشن
عوامل محافظت‌کننده:
✔️ رابطه گرم و امن کودک با والدین
✔️ قوانین روشن، ثابت و قابل پیش‌بینی
✔️ گوش دادن به احساسات کودک و صحبت کردن درباره آن‌ها
✔️ حفظ آرامش والدین هنگام عصبانیت کودک و الگو بودن
✔️ یاد دادن راه‌های آرام شدن و کنترل هیجان
کودکی که امنیت هیجانی دارد، سریع‌تر یاد می‌گیرد هیجانش را مدیریت کند.
قشقرق، رشد طبیعی یا نشانه هشدار؟
قشقرق گاه‌به‌گاه، در سنین پیش‌دبستانی طبیعی است.
اما نیازمند توجه تخصصی است اگر:
- پرخاشگری بسیار شدید یا مکرر باشد.
- به خود یا دیگران آسیب جدی بزند.
- با افزایش سن کاهش پیدا نکند.
- کودک در بیشتر موقعیت‌ها کنترل خود را از دست بدهد.
در این موارد مشاوره کودک توصیه می‌شود.
توصیه‌های کاربردی برای والدین
✔ خواب، تغذیه و برنامه روزانه منظم داشته باشید. گرسنگی، خستگی و بی‌نظمی می‌تواند قشقرق کودک را بیشتر کند.
✔ احساس کودک را به زبان بیاورید. مثلاً بگویید: «می‌بینم خیلی عصبانی شدی، چون شکلات می‌خواستی و من برات نخریدم.»
✔ قانون را تغییر ندهید، اما با آرامش بگویید. مثلاً: «می‌دونم ناراحتی، اما جیغ زدن باعث نمی‌شه نظرم عوض بشه.»
✔ خودتان هنگام قشقرق آرام بمانید. فریاد زدن، تهدید کردن یا عصبانی شدن معمولاً کودک را آرام نمی‌کند و ممکن است قشقرق را شدیدتر کند.
✔ به کودک یاد بدهید چطور خودش را آرام کند. مثلاً چند نفس عمیق بکشد، توپ استرس را فشار دهد، احساسش را نقاشی کند یا کمی فعالیت بدنی داشته باشد.
✔ بعد از آرام شدن کودک، درباره اتفاق صحبت کنید. بپرسید: «چی باعث شد این‌قدر عصبانی بشی؟ دفعه بعد برای اینکه آروم‌تر بشی، چه کاری می‌تونیم انجام بدیم؟»
✔ مواجهه کودک با محتوای خشن را محدود کنید. فیلم‌ها، بازی‌ها و ویدئوهای خشن می‌توانند هیجان و رفتار پرخاشگرانه کودک را بیشتر کنند.
قشقرق بخشی از مسیر رشد کودک است، نه نشانه شکست او یا والدین.
با آرامش، همدلی و مرزهای ثابت، هر بار که به کودک کمک می‌کنیم احساسش را بشناسد و آرام کند، یک قدم به سمت خودکنترلی و استقلال هیجانی برمی‌دارد.
کودک امروز که برای آرام شدن به ما نیاز دارد، با همراهی درست، فردای آرام‌تر و توانمندتری خواهد شد.
منابع:
لورا برک، روانشناسی رشد، ص ۵۵۹ – ۵۶۳